Тілеуімбет тауы (қыстаудың жанын-дағы) қазіргі күнге дейін өзінің атауын сақтап келген. 1770 жылдары Батыр-дың Бәсентиін-Өтеп руының барлығы Коряков (қазіргі Павлодар) форпосты-ның маңындағы руластарына көшіп барды. Осы уакыттан бастап архивтік құжаттама хроникасына түседі.

Архивтік мәліметтер

Архивтік құжаттар бойынша Тілеуімбет батырдың белсенді қоғамдық-саяси қызметі туралы көзқарас қалыптастыруға болады. Бәсентиін болысының старшыны бола тұра, ол Орта жүздің басты және беделді бас көтерер азаматтарының бірі болды. Ол дауларды шешуге қатысып, Сұлтанмәмбет сұлтан және оның балаларымен тұрақты байланыс жасап отырған, даулы мәселелер бойынша Абылай ханның ұлы Уәли сұлтаннан кеңес алып отырған. Сонымен қатар, өзінің батырлық атағына толығымен лайықты Тілеуімбет қайсар, батыл болған.  Мұның айқын дәлелі ретінде Ресей билігінің әділетсіз әрекеттеріне жауап ретінде орыс казактарын тұтқынға түсіру оқиғасын айтуға болады.



«Мәртебелі мырза, Сібір драгун полкінің генерал-поручигі, шеф және кавалер Николай Гаврилович Огаревке. Секунд-майор және комендант Шаховтан   Баянат Шабарманнан сіздің мәртебелі атыңыздан алған ордер бойынша мен Коряков форпостына бардым. Салтамамет, Иман сұлтандар мен Тілеуімбет батыр старшынын шақырттым және Сұлтанмаметке хат жібердім.  Бірақ олар екі тәуліктен соң маған келмеді және келуден мүлде бас тартты. Осыдан бұрын ұсталған екі Чернорец казактары Бородихиндер және үшінші мушкетерлік далалық батальонның арбакеші мен жоғарыда көрсеткен старшындар Карачи баласы Салтамамет сұлтан және Тілеуімбетке жіберген хаттарым бойынша отыз үш қазақ қатарында шығарылды және сол жерде оларды қолбасшылық ететін прапорщик Камаев қабылдап алды. Олардың ішіндегі арбакешті Камаев батальонға жіберді, ал казактар тұтқынға алынып, мен келген соң қазақтар оларды қалай ұстап алғаны жөнінде сұралды. Олар Варовин басқаратын Коряковқа дейін баратын кісенделген адамдар тиелген конвойда Чернорецктен Черноярск стансасына дейін бара жатқан жолда командадан рұқсат алмастан ұн сатып алу үшін Коряковқа бет алды. Стансаға он шақырым қалған жерде олар ауру арбакешті мінгізіп алды. 3 шақырымдай жүрген кезде оларға Тілеуімбет бастаған он төрт қазақ шабуыл жасап, Ертістің ар жағына алып кетті. Казак Петр Бородихин қарсыласып еді, шабуылшылар оның қолына найзаны сүңгітіп алды. Тілеуімбет старшынның татар Османов жөніндегі шағымы негізсіз, өйткені ұсталған қазақ және оның қасындағы басқа аманат, екеуі де Тілеуімбеттің туысы, Османовтың при-казщигін Тілеуімбет ауылында тонап, өл-тіріп кеткен дегенді айтты. Секунд-майор және комендант Федор Шахов. 1788 жылдың 25 сәуірі». Ямышев бекінісінің коменданты секунд-майор Ф.Шаховтың Сібір корпусының командирі  генерал-поручик Н.Г. Огаревке Тілеуімбет батырдың Османов көпесімен бұрыннан келе жатқан жанжалы туралы, Тілеуімбет батырдың үш орыс әскерилерін ұстау және қайтару мән-жайы туралы баянаты. ООМА қ. 1, тізім 1, і. 249. п. 475-476 об.

Тілеуімбет батырдың Ресей билігіне деген бейілділігі ешқашан да абсолютты бағыныштылыққа көшкен емес. Ол әркез өзінің ар-намысын сақтап отырған. Тілеуімбет батырдың қазақ-орыс сауда қатынасының дамуына қосқан үлесі де қызығушылық танытады. Ол аманаттар береді, өзінің көпестеріне Ресейге бару үшін рұқсаттар береді. Көп мал баққандықтан Тілеуімбет батыр оны сатудың жолдарын іздестірді, сол үшін Омбы базарына бірнеше рет өзі барды және ұлын жіберіп отырады. Сонымен қатар Тілеуімбет батырдың Ертістің оң жағалауындағы қазақ жерлерін қайтарудағы маңызды рөлін атап өту керек. Ресей үкіметі бекіністер салдырған соң бұрынғы жайлауларға бару қиынға соқты. Алайда бұл жерлерді кері қайтару үшін қазақ халқының жыл сайын Ертістің оң жағалауына мал айдауы және сол жерлерде қоныстануы, сондай-ақ Тілеуімбет батыр (Бәсентиін), Боқты батыр (Қанжығалы), Құнай батыр (Қыпшақ), Жанұзақ би (Уақ), Кенжебай-Жарлық (Жарылғап) би (Қаракесек), Сұлтанмамет сұлтан, Дәулеткерей сұлтан, Бұлдырық сұлтан, Досан сұлтан, Төребатыр сұлтан, Тәуке сұлтан, Шаншар сұлтан, Ұрыс сұлтан, Иман сұлтан секілді старшындар мен сұлтандардың белсенді қызметі Ресей үкіметінің қазақтардың осы жерлерге құқығын ішінара мойындауына мәжбүрледі.

Шежіре және ұрпақтар

Тілеуімбет батырдың шежіресі: Тілеуімбет – Бабатай – Өтеп – Бесен –Байымбет – Көкшекөз (Ақмайдан) – Бәсентиін - Арғын. Тілеуімбеттен Үш ұл туады: Жантеке, Сәрке және Көпей. 1819-33 жылдардағы мәлімет бойынша Сәрке Байымбет-Бәсентиін болысының старшыны болған. 1842 жылғы атаулы тізім: Сәрке - Тілеуімбет баласы, би, 67 жаста. Әділ әрі турашыл. Ауқатты. Байымбет-Бәсентиін болысы, Бесеней руының Өтеп бөлімшесінен. Старшын атағы берілген. Сотталмаған. Жаздық жайлауы Шүйрік шатқалында мекемеден солтүстік-шығысқа қарай 160 шақырымда, қыстауы Ойбай шатқалында, Ертістің шабындығында, Коряков форпостының маңайында, Баянауыл мекемесінен 186 шақырым жерде. Сәрке Тілеуімбет 1848-1857 жылдары Өтеп-Бәсен бөлімінің биі болған. МКЗ мәліметтері бойынша (1889 ж) – Таянышпай Саркин – Павлодар-дан 11 шақырымдағы Қаратерек шатқалын-дағы Алтыбаев болысының ауыл басшысы.  1901-1910 жж., Алтыбаев болысының № 7 ауылының биі – Таянышпайдың немере інісі: Дүйсембай Еділбаев, Еділбайдан – Текей – Салменбет (Тілеуімбет батырдың ағасы). Қолжазбаға сәйкес Жантекенің екі ұлы болған: Жүсіп және Ысқақ. Жүсіптен – Смағұл, Ысқақтан Аджар мен Никан туады. Таянышпайдың балалары көрсетілмеген. Көпей бойынша да ешқандай ақпарат жоқ. Өкінішке қарай, батырдың тікелей ұрпақтарын таба алмадық.

Тілеуімбет бейіті

1878 жылдың карталары бойынша Павлодардан 12 шақырым жердегі Ертістің сол жағалауында батырдың бейіті анықталды. Бұл деректер Таянышпай Саркиннің қыстауы орналасқан жермен сәйкес келеді. Жаз мезгілінде қызметі мен өміріне қатысты деректер көршілес елдің архивтік құжаттарында көрініс тапқан атақты батырдың бейітіне барып, естелік тақта орнатуды жоспарлап отырмыз.

Дәурен АЯШИНОВ, тарихшы-өлкетанушы.

saryarka-samaly.kz