Бұл жолы ол үш жүзге аты мәлім болған атақты ел мен жер тарихын терең білген шежіреші, ғалым, ақын, ғұлама Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің бір өлеңі жайлы есінде қалғанынан сыр шертті. Бұл өлең 15-16 шумақтан тұратын ұзақтау болса керек. Біразын ұмытып қалыпты. Далба болысын басқарып отырған Құсайын деген адамға арналған екен. Өлең қазақ төңкерісінен 13 жыл бұрын жазылған. Сонда өлеңнің жазылған уақыты 1904 жылға дөп келеді.

Бірде Құсайын болыс сол аймақтағы белгілі игі жақсыларды үйіне қонаққа шақырады. Меймандардың қатарында Баян өңіріне белгілі ақын, жыраулар, әнші-күйші, домбырашы өнерпаздар көп болған. Олардың ортасында аса құрметті қонақ ретінде Мәшһүр Жүсіп те отырады. Бір кезде алдарына ою-өрнекпен көмкерілген кәдімгі ақ боз үйлерде тартылатын ағаш табақтарға сірестіріп, қазы-қарта, жал-жаяға толы етті бозбала жігіттер алдарына қоя бастайды. Міне, осы кезде босаға жақтан көлбеңдеп бір адам олай-былай кес-кестеп өте береді. Мұны көріп қалған бай болыс:

- Әй, анау жүрген адамды шығарып жіберіңдер, - деп жақтырмағанын бірден сездіреді. Ол келіп тұрған байғұс жалшы кедей өзінің малшысы екенін қайдан білсін... Кедей де өжет екен. Тайсалмастан:

- Тақсыр, кешіріңіз, бір жағдаймен қысылып келдім. Сөзімді тыңдасаңыз айтайын.

- Айт тез, - дейді болыс қабағынан қар жауғандай ызғарланып. Сонда жалшы былтырғы жылдан бері алмаған маңдайақы еңбегін беруді өтінді.

- Аласың, бір торпақты. Ұқтың ба? Жүре бер.

- Тақсыр, ғафу етіңіз, ірі қара ма, әлде тайынша-торпақты айтасыз ба?

- Айттым ғой, аласың деп...

- Мәшеке, ас суып қалды. Қадірлі қонақтар, табақтан алып отырыңыздар, - деп бір қызарып, бір сазарып, ыңғайсызданып қалады. Сонда манадан бері осы әңгімені естіп отырған Мәшһүр Жүсіп сол арада өлеңдете жөнеліпті:

Байлар-ау, жиған малың жанның қасы,
Садақа беріп жүрсің атаңның басы.
Ішпей-жемей жинаған дүние-малың,
Кедей менен пақырдың сыбағасы.

Байлар-ау, мәз боласың дүние-боққа,
Несіне мәз боласың тамақ тоққа.
Тепкенде темір үзген сарбаздарың,
Сол кезде кездесерсің атқан оққа, - деп бір тоқтайды. Бай аузындағы етін жұтар-жұтпастан:

- Шақыршы, әлгі кедейді, - дейді. Мәшекеңнің сөзі сүйектен өткен болу керек.

- Торпақ та, құнаншығар да емес, жылқыдан таңдаған бір байталды ал.

Мұндай мырзалықты күтпеген кедей жүгіре жөнеледі.

Иә, ондаған жылдар бойы байшыл-рушыл, діндар ақын деп орынсыз, ешбір қисынсыз жазғырған қайран бабамыздың әдебиеттегі, ғылымдағы ұшан-теңіз еңбегі Тәуелсіздіктің арқасында қалың оқырманымен қауышты. Тәуба дейміз. Оған белгілі әдебиетші, ғалым немересі Қуандық Жүсіптің және ұрпақтарының қосқан үлесі зор.

Бас ием Мейрамсопы ұрпағына,
Одан туған Сүйіндік Құлболдыға.
Жаратқан, көз қырыңды сала жүргей,
Орта жүз - Арғын-Айдабол ұрпағына!

Ұлы адамның ұрпағы үшін қалдырған өлшеусіз еңбегі мәңгі жасай бермек!

Тұрсынбай ИБАДУЛЛИН, Қазақстанның Құрметті журналисі.

saryarka-samaly.kz