Бала тілі неге кеш шығады?

СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР

Талап-тілек ескерусіз қалмады
17:23 27.01.2023  314

Көші-қон саясаты дамуда
16:42 27.01.2023  283

Үйге жеткізу сервисі жеңілдеді
15:04 26.01.2023  297

Шежірелі білім ордасы
11:32 26.01.2023  352

«Қазақ театрында даму бар»
11:30 26.01.2023  401

Ілгерілеу де, ізденіс те бар
11:28 26.01.2023  232

Негізгі мектептің күйі нашар
11:26 26.01.2023  262

«Бәлен жерде алтын бар...»
11:25 26.01.2023  218

Жазатайым оқиға неге азаймай тұр?
11:23 26.01.2023  269

Су тасқынына дайындық қалай?
11:21 26.01.2023  260

Жарымжан балалар неге көбейіп барады?
11:19 26.01.2023  292

Тығырықтан шығу жолы - тарифті өсіру дейді энергетика мамандары
11:09 26.01.2023  616

Әкенің рөлін қалай көтереміз?
11:05 26.01.2023  473

Бұл сайлау бұрынғыдан өзгерек
11:02 26.01.2023  494

Қабдыкәрім ақынның қамқорлығы
10:59 26.01.2023  236

Пияз экспортын шектеу: тұтынушы мен шаруаға тиімді ме?
10:56 26.01.2023  238

Заңдастыру тәртібі - оңай
10:52 26.01.2023  444

Сарыарқа самалы, 24 қаңтар, сейсенбі
11:27 24.01.2023  353

11 медаль!
11:05 24.01.2023  285

Абайлаңыз, көктайғақ!
11:02 24.01.2023  314

Мәселелерді жедел шешу - шарт
11:01 24.01.2023  305

Жаңа әкімдердің жүгі қандай?
10:58 24.01.2023  301

Қолтаңбасы өшпейтін қайраткер
10:55 24.01.2023  483

Автонесие: ескіден жаңасы артық
10:52 24.01.2023  359

Бал өндірісінен «бал тамбай тұр»
10:50 24.01.2023  267

Жұмыс тәулік бойы жүргізілуде
10:49 24.01.2023  285

Ауылда мәдениет үйі салынуда
10:46 24.01.2023  296

Шетелдік көліктерді заңдастыру басталды
18:10 23.01.2023  325

Квота көбейеді
11:02 22.11.2022  2764

Қала дамуы қарқынды
11:01 22.11.2022  2663

Баянауылдық «бай-барымташылар бандасы»
10:59 22.11.2022  2640

Жастар белсенділік танытты
10:55 22.11.2022  2680

ІТ-индустрияны қалай дамытамыз?
10:54 22.11.2022  2598

Қаныштың қамқорлығын көрген...
09:34 22.11.2022  2626

Бүгінгі таңдау - ертеңге бағдар
09:27 22.11.2022  2744

Жан жылуы
09:38 21.11.2022  2603

Жаңа үй салынады
09:37 21.11.2022  2578

Кәсіп бастау тетігі – «Даму»
09:36 21.11.2022  2657

Емханаларға тіркеу аяқталды
09:35 21.11.2022  2614

Азық-түлік қорын молайту - міндет
09:33 21.11.2022  2699

Өнерлінің өрісі кең
09:31 21.11.2022  2711

Жолдар қысқа дайын ба?
09:24 21.11.2022  2682

Сарыарқа самалы, 19 қараша, сенбі
09:16 21.11.2022  2867

Келешекке дауыс берейік!
17:08 17.11.2022  2759

Сенімім зор
17:06 17.11.2022  2831

Борышымызды сезінейік!
17:02 17.11.2022  2732

Еңбек иелеріне - лайықты марапат
08:39 17.11.2022  2854

Дауыс берушілерге - қолайлы жағдай
08:37 17.11.2022  2975

Белсенділік байқатуда
08:36 17.11.2022  2625

Төрткіл дүние көз тіккен Катар
08:34 17.11.2022  2792

Мақсат - ақпаратты жеткізудің үздік тәсілдерін іздеу
08:31 17.11.2022  2849

Жүйріктен жүйрік озар...
08:29 17.11.2022  2623

Сарыарқа самалы, 17 қараша, бейсенбі
08:16 17.11.2022  2783

Учаскелер дайын
19:46 16.11.2022  2660

Кәсіпкерлерді қолдау – негізгі қызмет
10:57 15.11.2022  2963

Таңдау жасар сәт таяды
09:28 15.11.2022  2856

Берешекті төлеу - бәріне міндет
09:25 15.11.2022  2855

Балық өсіруге мән берілуде
09:23 15.11.2022  2882

«Күй & джаз» үндесті
09:21 15.11.2022  2893

«Велошабандоз» медбике
09:20 15.11.2022  3108

Бала тілі неге кеш шығады? 01.11.2022

Бала тілі неге кеш шығады?

Қазақ халқы «Бала тілі - бал» деп бекер айтпаса керек. Бүлдіршінге түрлі сөздерді меңгертіп, оны қайталап, қызықтайтынымыз тағы бар. Десе де, соңғы жылдары бала тілінің кеш шығуы жиілеп,
өзекті мәселеге айналып отыр. Жалпы, баланың сөйлеу қабілетіне кері әсер етіп, оны бұзатын себептер қандай? Қалыпты жағдайда әр жастағы баланың сөздік қорында қанша сөз болуы тиіс? Сәби тілінің кеш шығуына смартфон әсер ете ме? Әлде, денсаулықта өзге де ақау болуы мүмкін бе? Осы сауалдарға жауап беру мақсатында «Saryarqa samaly»-ның Instagram-дағы парақшасында «Онлайн желі» ұйымдастырдық. Тікелей желінің қонағы - логопед Гүлнар Мұсабай.

- Гүлнар Айбекқызы, балалар тілінің кеш шығуының негізгі себептері қандай?

- Бұл салада 5 жылдан астам тәжірибем бар. Авторлық әдіс-тәсілдерім де жинақталған. Жалпы, бала тілінің кеш шығуының бірнеше себептері қарастырылады. Біріншісі, ол сіз бен біз айтқан нәрсені немесе затты түсінбейді. Тіпті, түсінуді қаламауы да мүмкін. Яғни, психикалық олқылықтан орын алады. Қазіргі таңда әр баланың өзінің тілі қалыптасқан. Кейбірі айтар ойын іс-қимыл көрсеткіштері арқылы көрсетеді. Мысалы, сәби ас үйге кіріп, суды, нанды, жемістер сынды өзге де заттарды нұсқайды. Бұл – 1,5 жасқа дейінгі бала үшін қалыпты жағдай. Егер 1,5 жастан асқан бүлдіршіндер 2-3 сөзді әлі де нұсқау арқылы түсіндірсе, сөйлеу кезіндегі мәселенің екінші себебі орын алды дегенді білдіреді. Үшінші себеп – баланың іштегі зақымы. Қан қысымының бірқалыпты болмауы, артикуляциясының дамымауы, тілі өте жұмсақ болуы салдарынан ақау пайда болады. Бүгінгі таңда жоғарыда атап өткен үш себептің ішінде балалардың түсініп, бірақ сөйлемеуі жиі кездеседі.

- Бұл тұқым қуалаушылық фактордан болуы мүмкін бе?

- Мүмкін. Бірақ бұл жағдайды әр тараптан қарау керек. Алдымен себебін анықтап алуымыз шарт. «Неліктен бала сөйлемейді?», «Дыбыстарды неге айта алмайды?» деген сауалдардың жауабын іздеу қажет. Тұқым қуалаушылық фактор, психикалық себеп анықталған жағдайда бұлай болуы мүмкін. Алайда бала жасына қарамастан заттарды саусақпен нұсқап отырса, мұндағы мәселенің бұл факторға қатысы жоқ.

- Баласының бойынан қандай да бір ақау байқаған ата-аналар алдымен нені ескеруі керек?

- Әр ата-ана өз баласын жақсы көреді. Дегенмен, көп жағдайда әке-шешесі денсаулықтағы кінәратты, әсіресе бала дамуы кезеңіне назар аудара бермейді. Барлығы жақсы, дені сау, тілі анық, даму бар деген күннің өзінде тексерістен өткізіп, осыған көз жеткізуіміз қажет. Өздеріңіз білетіндей, қазіргі таңда балаларға қатысты түрлі диагноздар шығып жатыр. Соның бірі – аутизм. Күн санап дертке шалдыққан бүлдіршіндер саны көбейіп келеді. Сол себепті, ата-аналар алаңдамас үшін дәрігер мамандарға жүгінгені абзал. Атап өтер болсам, баланың іс-әрекеті ұнамаса – психиатрға, түнде нашар ұйықтаса, сөйлеу кезінде ашулан- шақ болса – невропатологқа, балада дыбыстар жоқ, сөйлеу кезінде қиналса – логопед-дефектологқа апарған жөн.

- Жалпы, бала тілінің даму ерекшеліктері қандай? Кезең-кезеңіне тоқталып өтсеңіз...

- Баланың негізгі сөйлеу базасы – қозғалыс. Бүлдіршін қозғалмаса, қимыл болмаған жағдайда оның сөздік қоры дамымайды. Сәби 3-4 айында жетіліп, 6 айында отырып, 9 айында еңбектеп, 1 жаста жүруі керек. Ал 9 ай мен 1 жас аралығында іс-қимылмен көрсету деңгейіне өтуі тиіс. Міне, осы уақытта бүлдіршіннің сөздік қорында 5-12 сөз болуы қажет. Яғни, «әке», «ана», «бер», «әкел», отыр» деген секілді сөздерді жеткізе білуі тиіс. Бұл тұста, бала тіліндегі бір ғана дыбыс бірнеше сөзді білдіруі мүмкін. Оны толық сөз ретінде есептеуге тиіспіз. Бірақ 2-3 жасар бала бір ғана дыбыстың көмегімен бірқатар ұғымды айтса, бұл дұрыс емес. Негізі, 2 жасар баланың қорында 100 шақты сөз болуы міндетті. Оған қоса, оңай әрі жеңіл сөйлемдерді құрай білгені де маңызды рөл атқарады. 3 жасар баланың сөздік қорында 200-300 сөз болуы қажет.

- Қалыпты жағдайда әр жастағы баланың сөздік қорында қанша сөз болуы керек?

- 1 жастан асқан балада 5-12 сөз, 2 жаста – 100-200 сөз, 3-4 жаста 300-400 сөз болады. Мен өз тәжірибемде 3 жасқа дейін баламен тілді шығарумен жұмыс істеймін. Кез келген бүлдіршін үшін тілді шығару жұмысы осы жасқа дейін іске асқаны дұрыс. Яғни, негізгі базасы бар, енді 3,5 жастан бастап балада сөздік қоры артып отырады. Қор көбейгеннен бастап 3 жастан 4,5 жасқа дейін тілді дамыту керек. Бұл кездері ол ойын жетік айта алады, әңгімелеседі. Осыған да мән беру қажет. Ал 4,5 жастан кейін біз соңғы кезең дыбыстарды қоямыз. Бірі «р», кейбірі «л», «ж» дыбыстарын қате айтады. Дегенмен, бұл сөйлеу дағдыларының үшінші кезеңінде пайда болады. Себебі, көп ата-ана мұны түсінбейді. Мысалы, бір ана маған қоңырау соғып, баласының «р» дыбысын айта алмайтынын айтты. Бірақ бала жасы 2-де, әлі сөздік қоры реттелмеген. Тағы да еске салып өтейін, дыбыстар 4,5 жастан бастап қойылады.

- Балаға сөйлеуді қандай әдіс-тәсілдермен үйрету қажет? Ал жаңа сөздерді қалай үйреткен дұрыс?

- Мұның барлығы ойын арқылы жүзеге асады. Бала сөйлеуінің негізі - қозғалыс. Бұл - жайдан-жай үй ішінде жүгіру емес. Қозғалыс деген - өз денесімен жұмыс істеу, қолдарымен сурет салу, дұрыс тамақтанып, аяқтарын толық басып жүре білуі. Яғни, мұның барлығы сәтті орындалғаннан соң сөздерді қабылдайды, одан кейін сөйлейді.

- Балалар арасында «з» дыбысын «ж» деп, «р» дыбысын «л» деп айту жиі кездеседі. Мұның себебі не?

- Бұл салада маңызды жағдай – себепті дұрыс анықтау. Жалпы, дыбысты айта алмаудың 3 негізгі себебі бар. Біріншіден, фонетикалық қабылдауы жоқ. Мысалы, сіз «шаш» десеңіз, ол «сас» деген сияқты. Екінші себеп, бала өзі сияқты қатарласынан қайталап сөйлеуі. Балабақшаға барып, олардың еркелеп сөйлегені нәтижесінде сөздерге әуес болып, еліктейді. Үшіншіден, баланың аузының ішін-
дегі қандай да бір зақым болуы ықтимал. Тілдің әлсіздігі, онымен дұрыс жұмыс істей білмеуінің өзі
де бұл мәселеге алып келеді. Сонымен қатар, дыбыстың анық шығуына құлақтың әсері бар. Бірде ата-аналар баласының тілі шықпай жатыр деп бізге әкелгенде, оның есту деңгейі мүлдем жоқ екені туралы анықталған болатын. Сондықтан себебін анықтағаннан кейін ғана салдарымен жұмыс бастаймыз. Бір қызығы, елімізде логопедке мұғалім ретінде қараса, шет елдерде дәрігер ретінде қабылдайды.

- Бала тілінің кеш шығуына смартфонның әсері қандай?

- Оған смартфонның кері әсері баршылық. Күні бойы ұялы телефонға телмірген балада қозғалыс, сергу, даму жоқ. Сөздік қорын жетілдіруді, дамытуды қаласаңыз да, балақай бір орында телефонға «байланып» отырады. Сол себепті, оларға смартфонды 1 жасынан кейін ғана көруге рұқсат беріңіздер. Қазіргі қоғамдағы басты кемшілік - осы. Балақайларға телефонды 1 жасқа дейін береміз. Ал оны көріп отырған сәби ондағы жарқ-жұрқ еткен, жылдам қозғалыстарды тамашалай алмайды. Былайша айтқанда, физикалық тұрғыдан үлгермейді. Керісінше, ойнаса, өзге балалар сияқты эмоциясын сыртқа шығарып, әлдебір заттың дәмін көріп ұстаса, сөздік қоры көбейеді, ортаға бейімделеді, жаңа ұғымдармен танысады.

- Тілдік дефектіден онлайн методика арқылы арылуға бола ма?

- Иә, болады. Мен негізі өз әдістемемді 2018 жылы жазған болатынмын. Ресей, Дағыстан елдерінде, сондай-ақ Астана және Алматы қалаларына іссапармен барып, арнайы жазған әдістемемді таныстырдым. Жалпы, кез келген ата-ана баласының психологы, педагогы, логопеді болуы шарт. Қазіргі таңда әлеуметтік желіде, ғаламторда түрлі оқыту курстары, марафондар бар. Солардың бірі-
не қатысып, балаларыңызға немесе жақындарыңызға көмек бере аласыз.

- Баласын логопедке апаруға кейбір ата-ананың жағдайы келмейді. Осы орайда үй жағдайында баланың сөйлеуін дамытатын қандай терапиялар бар?

- Оның жалғыз шешімі – ойындар. Бүгінгі күні әрқайсымыздың қолымызда смартфон бар. Бала тілінің шығуына байланысты видео-сабақтар, әдіс-тәсілдер ұсынылатын дәрістер көп. Олардың барлығы – тегін. Осыдан жарты жыл бұрын ауылдық жерде тұратын ана келген еді. Үлкен ұлы 8 жаста, ортаншы ұлы 5 жаста, кіші ұлы 3 жаста екен. Бірақ үш ұл да сөйлемейді. Бұл жерде көрсету белгісі болмаған. 3 жасар бала 5 жастағы ұлға, 5 жастағы ұл 8 жасар ағасына еліктейді. Маман ретінде 3 жастағы балаға 5 минут ішінде «көрсету белгісін» қойдым. Ол алғаш рет «папа» деген сөзді айтты. Осындай жағдай жиі кездеседі.

- Қазір балақайлардың дені ботқа мен езілген дайын өнімді жейді. Осындай жылы-жұмсақтың бала тілінің кеш шығуына теріс әсері бар ма?

- Бала қозғалып, ойнап, жаңа сөздерді қабылдағанымен, осы сөздерді шығаратын кезде мәселе туындайды. Мысалы, сіз жарты жыл еш қимылсыз жатар болсаңыз, тұрған сәтте жүре алмайсыз. Яғни, сіздің дене бітіміңіз дайын емес, жаттығу жасалмаған. Міне, тіл де дәл солай. 2 жасқа дейін бала блэндермен езілген ботқа жей берсе, тілі дайын болмайды. Сондықтан, сөйлей алмайды. Бүгінгі таңда мамандар олқылықтың орнын толтыру үшін логопедтік массаж алуды қажет деп санайды.

- Сөйлемейтін немесе тілінде ақауы бар баланы логопедке апара ма, дефектологқа ма?

- Мұнда баланың жасына назар аударуымыз керек. Дефектолог тілді шығарады, сөздік қорды көбейтеді, тілді дамытуға көмектеседі. Ал логопед тек қана дыбыс-тарды қоюмен жұмыс істейді. Қазіргі таңда мұндай мамандарды логопед-дефектолог деп те атайды. Осылайша, бір маманға жүгінесіз.

- Аутизм белгісі бар балалардың сөйлеуін жақсартуға бола ма?

- Бүгінде аутизм мен оның түрлері дамып жатыр. Сондықтан бала өмірге келген соң 6 айында міндетті түрде аутизм тексерісінен өткізуіміз қажет. Себебі, кез келген білікті маманның баланың 6 айы мен 9 айы аралығында аутизм диагнозын анықтауға мүмкіндігі бар. Яғни, дерттің алдын алуға болады. Егер бала бойынан 3 жасында аутизм анықталса, мұндай жағдай қиындық тудырады. Дүниежүзіндегі денсаулық саласына көз жүгіртсек, әрбір 36 және 38 бала аутизммен дүниеге келеді. Сондықтан уақытылы қолға алып, дертке дауа таба аламыз.

- Әңгімеңізге рахмет! Ата-аналарға кәсіби кеңесіңіз пайдалы болды деп ойлаймыз!


Махаббат ТӨЛЕБАЙ.

 


Количество показов: 779

Возврат к списку

ЖЕДЕЛ ЖАҢАЛЫҚТАР

Талап-тілек ескерусіз қалмады
17:23 27.01.2023  314

Көші-қон саясаты дамуда
16:42 27.01.2023  283

Үйге жеткізу сервисі жеңілдеді
15:04 26.01.2023  297

Шежірелі білім ордасы
11:32 26.01.2023  352

«Қазақ театрында даму бар»
11:30 26.01.2023  401

Ілгерілеу де, ізденіс те бар
11:28 26.01.2023  232

Негізгі мектептің күйі нашар
11:26 26.01.2023  262

«Бәлен жерде алтын бар...»
11:25 26.01.2023  218

Жазатайым оқиға неге азаймай тұр?
11:23 26.01.2023  269

Су тасқынына дайындық қалай?
11:21 26.01.2023  260

Жарымжан балалар неге көбейіп барады?
11:19 26.01.2023  292

Тығырықтан шығу жолы - тарифті өсіру дейді энергетика мамандары
11:09 26.01.2023  616

Әкенің рөлін қалай көтереміз?
11:05 26.01.2023  473

Бұл сайлау бұрынғыдан өзгерек
11:02 26.01.2023  494

Қабдыкәрім ақынның қамқорлығы
10:59 26.01.2023  236

Пияз экспортын шектеу: тұтынушы мен шаруаға тиімді ме?
10:56 26.01.2023  238

Заңдастыру тәртібі - оңай
10:52 26.01.2023  444

Сарыарқа самалы, 24 қаңтар, сейсенбі
11:27 24.01.2023  353

11 медаль!
11:05 24.01.2023  285

Абайлаңыз, көктайғақ!
11:02 24.01.2023  314

Мәселелерді жедел шешу - шарт
11:01 24.01.2023  305

Жаңа әкімдердің жүгі қандай?
10:58 24.01.2023  301

Қолтаңбасы өшпейтін қайраткер
10:55 24.01.2023  483

Автонесие: ескіден жаңасы артық
10:52 24.01.2023  359

Бал өндірісінен «бал тамбай тұр»
10:50 24.01.2023  267

Жұмыс тәулік бойы жүргізілуде
10:49 24.01.2023  285

Ауылда мәдениет үйі салынуда
10:46 24.01.2023  296

Шетелдік көліктерді заңдастыру басталды
18:10 23.01.2023  325

Квота көбейеді
11:02 22.11.2022  2764

Қала дамуы қарқынды
11:01 22.11.2022  2663

Баянауылдық «бай-барымташылар бандасы»
10:59 22.11.2022  2640

Жастар белсенділік танытты
10:55 22.11.2022  2680

ІТ-индустрияны қалай дамытамыз?
10:54 22.11.2022  2598

Қаныштың қамқорлығын көрген...
09:34 22.11.2022  2626

Бүгінгі таңдау - ертеңге бағдар
09:27 22.11.2022  2744

Жан жылуы
09:38 21.11.2022  2603

Жаңа үй салынады
09:37 21.11.2022  2578

Кәсіп бастау тетігі – «Даму»
09:36 21.11.2022  2657

Емханаларға тіркеу аяқталды
09:35 21.11.2022  2614

Азық-түлік қорын молайту - міндет
09:33 21.11.2022  2699

Өнерлінің өрісі кең
09:31 21.11.2022  2711

Жолдар қысқа дайын ба?
09:24 21.11.2022  2682

Сарыарқа самалы, 19 қараша, сенбі
09:16 21.11.2022  2867

Келешекке дауыс берейік!
17:08 17.11.2022  2759

Сенімім зор
17:06 17.11.2022  2831

Борышымызды сезінейік!
17:02 17.11.2022  2732

Еңбек иелеріне - лайықты марапат
08:39 17.11.2022  2854

Дауыс берушілерге - қолайлы жағдай
08:37 17.11.2022  2975

Белсенділік байқатуда
08:36 17.11.2022  2625

Төрткіл дүние көз тіккен Катар
08:34 17.11.2022  2792

Мақсат - ақпаратты жеткізудің үздік тәсілдерін іздеу
08:31 17.11.2022  2849

Жүйріктен жүйрік озар...
08:29 17.11.2022  2623

Сарыарқа самалы, 17 қараша, бейсенбі
08:16 17.11.2022  2783

Учаскелер дайын
19:46 16.11.2022  2660

Кәсіпкерлерді қолдау – негізгі қызмет
10:57 15.11.2022  2963

Таңдау жасар сәт таяды
09:28 15.11.2022  2856

Берешекті төлеу - бәріне міндет
09:25 15.11.2022  2855

Балық өсіруге мән берілуде
09:23 15.11.2022  2882

«Күй & джаз» үндесті
09:21 15.11.2022  2893

«Велошабандоз» медбике
09:20 15.11.2022  3108