Көмір химиясы: өңдеудің болашағы қандай?

ЖЕДЕЛ ЖАҢАЛЫҚТАР

Мәдидің жетістігі
27.11.2021

Аламанда ойы ұшқырлар табысады
27.11.2021

Үлгілі «Баян сұлу»
27.11.2021

Әйелдің бақыты – отбасында
27.11.2021

Қауіпсіздікке кім жауапты?
27.11.2021

Миллиард теңге «желге ұшты» ма?
27.11.2021

Дені - Павлодар қаласында
27.11.2021

Бүгінгі жетістік – ертеңге бағдар
27.11.2021

Сарыарқа самалы, 27 қараша, сенбі
27.11.2021

Астық өткізудің артықшылығы неде?
25.11.2021

Ревакциналау басталды
25.11.2021

Жер берілуі мүмкін
25.11.2021

Ақылы жүйеге қосылды
25.11.2021

Ғажайып өнер әлемі
25.11.2021

Ұлттық мұраның ұлықтаушысы
25.11.2021

Елдіктің жеті тұғыры
25.11.2021

Әрбір өзгеріс – игілік жолына
25.11.2021

Үздіктер озған аламан
25.11.2021

Көлік картасы тиімді бола ма?
25.11.2021

«Ұлтқа қызмет етуден артық бақыт жоқ»
25.11.2021

«Достық» шаттық сыйлайды!
25.11.2021

Сарыарқа самалы, 25 қараша, бейсенбі
25.11.2021

Құпияға толы қорғандар
23.11.2021

«Барокко болмыс»
23.11.2021

Ғалымның есімі – кабинетте
23.11.2021

«Pfizer» екпесін салдырды
23.11.2021

Бала тәрбиесі отбасынан басталады
23.11.2021

Несиені оңды-солды таратуға болмайды
23.11.2021

Өңір тұрғындарының әл-ауқаты - басты назарда
23.11.2021

Жаңа жүйе жетістікке жетелейді
23.11.2021

Сарыарқа самалы, 23 қараша, сейсенбі
23.11.2021

Сарыарқа самалы, 20 қараша, сенбі
22.11.2021

Чемпиондар ауылдан шығады
20.11.2021

Сабақтар қандай жағдайда тоқтайды?
20.11.2021

Орталық мешіттің оң жобалары
20.11.2021

«Елбасымен кездесу өмірімді күрт өзгертті...»
20.11.2021

«Тәуелсіз Қазақстанның кітаптары»
20.11.2021

«Адам жанымен сұлу...»
20.11.2021

Кіл жүйрікте кім жүйрік?
20.11.2021

Толайым табыстар жылы
20.11.2021

Сынақтан сәтті өтті
20.11.2021

Фронт-кеңсе ашылды
20.11.2021

Жанкүйерлер сенімі – «Ақсуда»
20.11.2021

Қазақстандық оқушылар тағы да «SportFEST Kazakhstan» республикалық спартакиадасында бақ сынайды.
18.11.2021

Көмір химиясы: өңдеудің болашағы қандай?
18.11.2021

«30 жұлдызды күн»
18.11.2021

Құрсақтағы сәбиді қорғайды
18.11.2021

Борышкерлерді баспанасынан айырмаудың жолы қандай?
18.11.2021

Ауылдың тұрмысы жақсарды
18.11.2021

«Газет уақытылы жетуі тиіс!»
18.11.2021

Үздік 30 ауылдың қатарында
18.11.2021

«Күй керуені»
18.11.2021

Шыққан шыңы биік еді
18.11.2021

Шаруаның игі ісі – елдің ырысы
18.11.2021

Балаларды егудің тәртібі қандай?
18.11.2021

Жол картасын құру қажет
18.11.2021

«Worldskills» - жас мамандар сыны
18.11.2021

Сарыарқа самалы, 18 қараша, сейсенбі
18.11.2021

Қазақ оқырмандары көбейді
16.11.2021

Саз бен сөз үйлескен кеш
16.11.2021

Көмір химиясы:  өңдеудің болашағы қандай? 18.11.2021

Көмір химиясы: өңдеудің болашағы қандай?

Біз өз өңірімізде өндірілетін көмірді тек қатты отын ретінде пайдаланамыз. Кеніштерден шыққан пайдалы қазбаны жағып, жылу алуды ғана білеміз. Түптеп келгенде, көмір - көптеген өнімнің өндірісіне керек таптырмас шикізат. Одан газ, жанар-жағармай, тіпті мал азығы ретінде қолданылатын қоспаларды алуға әбден болады. Күлін де кәдеге жаратуға мүмкіндік бар. Бұл бағыттағы істердің нәтижелі болуы үшін уақыт оздырмай көмір химиясына көшу керек.

 

Өнімнің түр-түрін алуға болады

Көмірдің ірі қоры бар елдер, мәселен Америка Құрама Штаттары мен Еуропаның бірқатар мемлекеті оны отын ретінде пайдаланумен шектеліп қалмай, өңдеу арқылы жаңа өнім түрін шығаруға ден қойып келеді. Айталық, көмірден өте сирек кездесетін ванадий, германий, молибден, цинк сынды металдарды, тіпті алтынды алуға болады. Оның күлінен құрылыс материалдары мен косметология саласында қолданылатын заттар шығарылады. Қысқасы, әлемде шикізаттың бұл түрінен 400-ден астам өнім өндіріледі. Әдетте олардың бағасы кәдімгі көмірдің бағасынан 20-25 есеге дейін қымбат болады. Ал кейбір мемлекеттер керісінше көмірден бас тартып жатыр. Жылу-электр орталықтары заманауи құралдар көмегімен қуатты Күн мен желден алуға ден қоя бастады. Яғни, бұрынғыдай көп көлемде көмір жақпайды. Мұндай өзгеріс қатты отынға деген сұраныстың азаюына әкелуі әбден мүмкін. Сондықтан Екібастұз қаласындағы кеніш-терге көмір химиясына көшетін кез келді. Бұл экономиканы әртараптандыру, яғни тек көмір өндірісіне тәуелді болмау үшін қажет. Жақында көмірлі өлкеде моноқалаларды дамытуға қатысты республикалық кеңес өткізген Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұл тұрғыдан алғанда Екібастұзды игі мысал ретінде келтіруге болатынын тілге тиек еткен еді. Аталмыш шағын шаһарда экономиканың басқа да салаларын игеруге деген бетбұрыс байқалатынын алға тартып, әлеуетті толық көлемде пайдалану қажеттігін атап өтті. Мұны ескерген жергілікті билік таяуда үш ғылыми институт, көмір өндіру кәсіпорындарымен бірге меморандум жасады. Оған сәйкес, алдағы уақытта өңірде ғылыми орталық ашылып, тың жобалар қолға алынуы тиіс. Көмір химиясы және технология инсти-тутының директоры Болат Ермағамбет бұл тұрғыдан алғанда екібастұздық кеніш-тердің мүмкіндігі зор екенін алға тартады.

- Мұнайды өңдеу арқылы дайындалатын өнімдерді көмірден де алуға болады. Мәселен, қазіргі таңда Нұр-Сұлтан қаласындағы жылу-электр орталықтары көмірден шығарылған газды пайдалануға көшті. Ол үшін көгілдір отынды сақтайтын арнайы ыдыс сатып алып, қазандықты жаңартты. Сол сияқты Павлодар облысындағы жылу орталықтары көмірді газға алмастыруға қауқарлы. Бұл экологиялық және қаржылай тұрғыдан тиімді. Газбен қамтитын бірнеше мың шақырым құбыр тартып, оған қазынадан қыруар қаражат бөлудің керегі болмайды. Соңғы екі жыл дересінде көмірді газға айналдыру технологиясы «Богатырь Көмір» кенішінде сынақтан өтіп жатыр, - деді Б.Ермағамбет. Ғалымның айтуынша, екібастұздық көмірден жанармай да өндіруге болады. Соңғы уақытта жанармай бағасы қымбаттап, тапшылығы байқалғаны мәлім. Мұнай өңдеу кәсіпорындары жоспарлы жөндеуге байланысты жұмысын уақытша тоқтатқан соң осындай қиындықтар туындады. Көмірден жанармай алу жобасы жүзеге асса, мұндай түйткілдер туындамауы тиіс. Тіпті, оны жаққан соң шығатын күлдің өзін өңдеуден өткізсе, құрылыс материалына айналады.

- Бүгінде құрылыс материалдарының бағасы шарықтап тұрғаны белгілі. Бұл нарықты да көмір химиясы арқылы реттеуге болады. Атап айтқанда, күлді өңдеу нәтижесінде кірпіштің түр-түрін, цементтің орнын басатын қоспаларды өндіруге мүмкіндік бар. Өкінішке қарай, осындай тетіктерді әлі де игеріп, өндіріске енгізбеген соң қолда тұрған шикізатты экспортқа жөнелтіп, кейін оларды дайын, бірақ қымбат өнім ретінде сатып алуға мәжбүр болып отырмыз. Алысқа бармай-ақ, ГРЭС-1 және ГРЭС-2 станция-ларында жаққан көмірдің күлін мысалға алайық. Қарасор көлінің бетіне жиналған сол күлді тұрғындар жинап, кәсіпкерлерге тапсырып, олар өз кезегінде өңдеу орындарына өткізіп, микросфера алады. Сол микросфераны әлем елдеріне толығымен экспорттайды. Кейін ол шетелдегі өндіріс орындарында шикізат ретінде пайдаланылады да қымбат медициналық қажеттіліктер, бояу құралдары, косметика өнімдері ретінде елімізге қайтып келеді. Егер көмір өңдеу орындарын Екібастұз қаласында салатын болсақ, өзгелерге тәуелді болмас едік, - дейді Б.Ермағамбет. Бұл ретте ғалымдар мен жергілікті билік екібастұздық көмірден дайындауға болатын өнім түрлерін саралап, сараптама жұмыстарын жүргізді. Мәселен, қатты отыннан жартылай кокс шығаруға болады. Елімізде оған деген сұраныс 1,5 млн тоннаны құрайды. Көмірді ұсақтап, карбонизациядан өткізіп, тағы да ұсақтаған кезде сұранысы жоғары осы өнім пайда болады. Оның әр тоннасының бағасы - 120-150 АҚШ доллары. Бұл бағыттағы жобаны жүзеге асыру үшін шамамен 8500 АҚШ доллары қажет. Сол сияқты отын ретінде пайдалануға ыңғайлы, тез жанатын әрі жылуды ұзақ уақыт сақтайтын брикеттер өндірісінде көмір басты шикізат рөлін атқарады. Оны өңдеудің бірнеше сатысынан өткізіп, кептірген соң экологиялық таза отын түріне айналады. Қазақстанда мұндай брикеттердің жылына шамамен 1 млн тоннасы пайдаланылатын көрінеді. Оның бір тоннасының бағасы 80-90 АҚШ доллары тұрады. Теориядан тәжірибеге қадам басып, өндірісті іске қосу үшін 5700 АҚШ доллары қажет. Осы орайда Болат Тілеуханұлы мәселенің бәрі қаржыға келіп тіреліп отырғанын бүгіп қалмады.

- Көмір химиясына қатысты жоба-жоспар көп. Алайда олардың барлығын сәтті түрде жүзеге асыратын қомақты қаражат жоқ. Басқасын былай қойғанда, Екібастұзда ғылыми орталық ашу үшін әжептеуір қаржы қажет. Оған қоса, ғылыми қызметкерлерді баспанамен қамтып, жалақысын төлеу керек. Бұл бағыттағы мәселелер оң шешімін тапқан соң, жарты жыл-бір жыл аралығында тәжірибелік зерттеу жұмыс-тарын жүргізіп, көмірді өңдеудің технологиясына білек сыбана кірісуге болады. Десе де, қазірдің өзінде «қаражат жоқ» деп қол қусырып отырмай, біраз істі бастап кеттік. Жергілікті кеніштерден өндірісті жаңартуға қатысты ұсыныс-тілектерді жинап жатырмыз. Олардың қалауына қарай жұмысты жүйе-лейтін боламыз, - дейді институт директоры.

Сұраныс азаймайды

Көмір кеніштері де өндірістің жаңа түрін игеріп, нарықтың талаптарына икемделуден кетәрі емес. Мәселен, «Богатырь Көмір» ЖШС басшылығы ғалымдардың ұсыныс-тарын қарастыруға дайын. Тек әзірше екі тарап арасында ортақ талқыға салатын нақты жоба болмай тұр.

- Біз көмір химиясына қатысты кез келген жобаны егжей-тегжейлі саралауға әзірміз. Бірақ бұл ғалымдар айтқан бастаманы бірден іске асыру қажет екенін білдірмейді. Алдымен техникалық-экономикалық негіздеме жасап, жобаның қаншалықты тиімді екенін анықтаймыз. Кейін шетелдік, респуб-ликалық және жергілікті нарықты зерттеуге кірісеміз. Себебі қандай да бір зерттеусіз, негізсіз тәуекелді іске бел байлау мүмкін емес. Бұл ретте өндірістің жаңа түріне көшкен тұста шығындардың еселене түсетінін ескерген жөн. Сәйкесінше, қосымша қомақты инвестиция қажет болады. Бұл ретте электр энергиясын тұтыну көлемінің артуы, көліктік-логистикалық қатынасқа қатысты мәселелер де бар. Ал қажет мамандармен қамтуда қиындық бола қоймас. Себебі қазіргі уақытта жұмыс күші жеткілікті. Қажет болған жағдайда қызметкерлерді қайта оқытудан өткізуге жағдай бар, - дейді кәсіпорын басшысының орынбасары Мирхат Мұсанап. Бұл ретте Мирхат Мәдениетұлы алдағы бірнеше жыл дересінде әлемдік нарықта көмірге деген сұраныстың күрт азаюы екіталай екенін алға тартты. Керісінше, соңғы жылдары қатты отынды тұтынушылар қатары көбейіп келе жатқан көрінеді.

- «Богатырь Көмір» кенішінің қуаттылығы жылына 42 млн тоннаны құрайды. Былтыр тұтынушылардан түскен тапсырыс көлемі 46 млн тонна болса, биыл 48 млн тоннаға жетті. Келесі жылы ГРЭС-1 орталығында №1 энергоблокты жаңғырту жұмыстары, ГРЭС-2 станциясында қуаттылығы 630 мВт болатын блоктың құрылысы аяқталады. Сол тұста бұл көлемнің еселене түсері анық. Сондықтан жақын уақытта көмірге деген сұраныс азая қоймас. Мұны жаһандық тәжірибе де көрсетіп отыр. Осыдан біраз уақыт бұрын көмірден бас тартқан Қытай қазір шахталарын қайта ашып жатыр. Жасыл энергияға көшкен Польшада желдің болмауы салдарынан электр энергиясының тапшы-лығы туындады. Осындай жағдайлардан-ақ көмір өндірісінің тоқтамайтынын аңғаруға болады, - дейді М.Мұсанап. Бұл ретте кәсіпорын басшылығы озық технологияларды қолданып, заманауи сүзгілерді қоюға, көмірді жағу мен күлді ұстап қалу циклын өзгертуге қатысты бірқатар шараны қолға алуға бейілді болып отыр. Халықаралық деңгейдегі экологиялық талаптарға сәйкес, 2023 жылдың 1 қаңтарынан бастап экспортқа шығарылатын өнімдердің құрамында көмірсутегінің ізі де болмауы тиіс. Болған жағдайда, көп көлемдегі көмірсутегі салығын төлеуге міндеттеледі. Бұл уақыт өте келе кәсіпорындардың қазынасына салмақ түсіріп, тоқырауға әкелуі де ғажап емес. Сондықтан көмірді қазып алумен шектелмей, одан өзге өнімдер алу технологияларын уақыт оздырмай енгізген әлдеқайда тиімді болмақ. Бірақ бұған қаржы мәселесі қолбайлау болып тұр.

Құндыз ҚАБЫЛДЕНОВА

 


Количество показов: 503

Возврат к списку