Мұрағатта – мыңдаған тағдырлар

СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР

Асбұршақ қандай өсімдік?
09:40 21.05.2022  90

Тұтас өңірді қамтымақ
09:38 21.05.2022  92

Дауыс беру – маңызды
09:37 21.05.2022  92

Бүгінгі таңдау – ертеңгі өмір
09:35 21.05.2022  91

Жол азабын жүрген білер
09:00 21.05.2022  103

Сарыарқа самалы, 21 мамыр, сенбі
08:50 21.05.2022  115

Мен оқыған кітаптар
08:50 21.05.2022  90

Менің арманым...
08:49 21.05.2022  92

Тәтті мамандық
08:48 21.05.2022  83

Адасқанның айыбы жоқ
08:47 21.05.2022  87

Тарихи шеру - «ҚИМАҚ.TIME»
08:44 21.05.2022  89

Қазақ сатирасының Таңдайы
08:42 21.05.2022  88

Суармалы жер - береке көзі
11:26 19.05.2022  194

«Бейсекеңді дәріптеу керек...»
11:23 19.05.2022  219

Ұжымдық қауіпсіздік. Әскери одақ
11:22 19.05.2022  190

ЖОБА «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы
11:20 19.05.2022  204

Ерлік – елге мұра, ұрпаққа үлгі!
11:19 19.05.2022  243

Жапандағы жалғыз үйде туған қыз
11:18 19.05.2022  191

Ұлтқа қызмет – мінезден
11:16 19.05.2022  242

Мен және менің полицейім!
11:14 19.05.2022  189

Талапқа сай емес
11:13 19.05.2022  187

Балабақшаға жолдама алыңыз!
11:11 19.05.2022  194

Референдум - сайлау емес, таңдау
11:05 19.05.2022  220

Пәтер тапшылығы байқалуда
11:03 19.05.2022  205

Отбасындағы кикілжің қылмыс па?
10:59 19.05.2022  210

Терезенің сыртында қауіп бар!
10:58 19.05.2022  192

Қағаз қымбатшылығы қыспаққа алды
10:55 19.05.2022  199

Арзан несие: тозған көліктен құтылудың төте жолы осы ма?
10:53 19.05.2022  206

Сарыарқа самалы, 19 мамыр, бейсенбі
09:11 19.05.2022  223

«Қимақ.Time»
10:26 17.05.2022  408

Бүлдіршіндер еңбектеп жарысты
10:14 17.05.2022  415

«Тұран» түкке тұрмады
10:13 17.05.2022  449

Жастар - ел келешегі
10:09 17.05.2022  448

Өз таңдауымызды жасауға тиіспіз
09:26 17.05.2022  472

Қос ішектің Күмбірлеуі
09:24 17.05.2022  441

Қайта оралған «Жәмилә»
09:23 17.05.2022  437

Әуеден де, жерден де өңдеуде
09:17 17.05.2022  427

Мал дәрігерлері жеткіліксіз
09:16 17.05.2022  391

Көктемнің әр күні – несібе
09:08 17.05.2022  455

Сарыарқа самалы, 17 мамыр, сейсенбі
08:59 17.05.2022  472

Конституцияға енгізілетін түзетулер бойынша бағыт-бағдар
12:00 16.05.2022  547

Қазақтың текті қыраны
09:09 14.05.2022  730

Дауыс беру - парызымыз
09:07 14.05.2022  579

Жаңа Қазақстанның жарқын жолы
09:06 14.05.2022  488

«Әлкей Марғұлан және мәдени мұра»
09:04 14.05.2022  565

Халықтың сенімді қорғаны
09:03 14.05.2022  508

Тұрғын үй субсидиясы: талаптары қандай?
09:02 14.05.2022  650

Асфальт жол ауылға келді
09:01 14.05.2022  590

Сарыарқа самалы, 14 мамыр, сенбі
09:00 14.05.2022  752

Айлық аз
11:25 12.05.2022  630

Бабалар рухы – төл тарихымызда
10:43 12.05.2022  588

«Мектебім - мәңгілік көктемім»
10:42 12.05.2022  628

Еңбегі - ел есінде
10:39 12.05.2022  580

Қазақстан азаматтарына үндеу жасады
10:34 12.05.2022  689

Жеңіс даңқы – мәңгілік!
10:32 12.05.2022  559

Тегін дәрі: кімдерге тиесілі?
10:30 12.05.2022  627

Даудың басы – қараусыз мал
10:27 12.05.2022  658

Мұнай өнімдері экспортын шектеуді ұзарту дұрыс па?
10:20 12.05.2022  785

Шоң би оқулары өтті
10:18 12.05.2022  558

Негізгі ҰБТ: түлектер нені білуі тиіс?
10:13 12.05.2022  569

Мұрағатта –  мыңдаған тағдырлар 07.05.2022

Мұрағатта – мыңдаған тағдырлар

Ұлы Отан соғысына Павлодар өңірінен аттанған жауынгерлер аз емес. Өкінішке қарай, олардың жартысына жуығы майдан даласында қаза тапты. Бірақ ұзақ жылдар бойы олар туралы мардымды мәліметтер болған жоқ. Туған-туыстары, жақын-жұрағаттары майдангерлердің қайда, қашан жерленгенінен бейхабар болғаны да рас. Павлодар облысының архив саласы қызметкерлері ауқымды іздеу жұмыстарын жүргізіп, алыс-жақын шетелдердегі мұрағаттарға сұрау жолдап, арнайы барып, тың деректерді жинады. Ұлы Жеңіс күні қарсаңында бейбіт күнді сыйлаған ардагерлерге қатысты мағлұматтарды топтастыруда елеулі еңбек сіңірген облыстық мемлекеттік архив қызметкері Күләш Есімхановамен аз-кем тілдесудің сәті түсті.

 

- Күләш Оразымбетқызы, сол бір сұрапыл соғыс жылдары Ертістің Павлодар өңірінен қанша адам майданға аттанды?

- Ел тарихында қаралы беттерге жазылған Ұлы Отан соғысы біздің облыстағы талай шаңырақты шаттығынан айырып, әр үйге қайғы әкелді. Бірі әкесінен, бірі жан жарынан, бірі аға-бауырынан айырылды. Ресми деректерге зер салар болсақ, 1941 жылдың 22 маусымы мен 1945 жыл аралығында Павлодар өңірінен Қызыл әскер қатарына
46 мыңнан астам адам аттанды. Сол жылдары облыс тұрғындарының жалпы саны 282 466 адам болғанын ескерсек, азаматтардың 16,4 пайызы жауға тойтарыс беру жолына шықты. Бұл - Қарулы Күштер сапына алу нормасынан айтарлықтай жоғары көрсеткіш. Өкінішке қарай, 22 мыңнан астам майдангер туған жеріне қайтып оралған жоқ. Кейін белгілі болғандай, 10 мың жерлесіміз жан алысып, жан беріскен майдан даласында ерлікпен қаза тапса, тағы 10 мың павлодарлық хабарсыз кетті. Ал екі мыңнан астам сарбаз әскери госпитальдерде халге келмей көз жұмды. Бұл – күллі қазақ халқы үшін орны толмас қайғы. Статистикалық мәліметтерде мұның барлығы тек сан болғанмен, оның ар жағында мыңдаған жанның, әулеттің тағдыры жатыр. Сондықтан сол бір кез туралы сөз қозғау, еске алу, тарихқа шегініс жасау оңай емес...

- Білуімізше, павлодарлық жауын-герлердің дені 314-ші атқыштар дивизиясы сапында елді жаудан қорғады. Бұл туралы архивтегі деректер не дейді?

- 1941 жылдың маусымында тұтқиылдан шабуыл басталғаны туралы ақпарат тарағаны сол еді, Павлодар облысы әскер жасақтау ісіне бірден кірісті. Барлық елді мекендер мен облыс орталығындағы митингтерден соң көпшілік әскери және партиялық комитеттерге өз еркімен барып, соғысқа аттануға сұранды. Сол кезден бері сақталған құжаттарды парақтасақ, небары бір айдың ішінде 538 өтініш түскенін байқауға болады. Маусым айында әскер қатарына алынған еріктілердің басым бөлігі Петропавл қаласында жасақталған 314-ші атқыштар дивизиясының құрамына алынды. Бұл дивизияда барлығы 10 391 жауынгер болды. Оның үштен екі бөлігі Солтүстік Қазақстан облысының азаматтары болса, қалғаны – біздің жерлестер. Атап айтқанда, 1076-шы атқыштар полкі толығымен дерлік павлодарлық сарбаздардан құралды. 1941 жылдың 17 тамызында атқыштар дивизиясы Мәскеуге аттанып, арада жарты ай өтер-өтпесте Ленинградты қорғауға қатысты. Сол уақытта олардың алдына қойылған негізгі міндет – фашистерге Свирь өзенінен өтуге жол бермей, Ленинград қоршауының екінші айналымын жабу. Павлодардан барған майдангерлер бұл тапсырманы толықтай орындады. Жау қолына бүтін бір қаланы беріп қойған жоқ. Содан кейін де 314-ші атқыштар дивизиясы, оның ішінде 1076-шы және 1078-ші полктер Ленинград облысындағы Кингисепп қаласын босатуға, Германиядағы Козель қаласын басып алуға, басқа да соғыс операцияларына қатысты. Бірнеше рет Жоғары Қолбасшының марапатына ие болды. Архив қызметкерлерінің мұрағаттардағы деректерді өңдеу жұмыстары барысында сол марапаттау қағаздары, өзге де құнды құжаттар табылды.

- Осы туралы толығырақ айтып өтсеңіз...

- Жалпы, Павлодар облысының мемле-кеттік архив қызметі майдангерлер туралы деректерді топтастыруды ауқымды жұмыс атқарды. Өткен ғасырдың 70-інші жылдарынан бастап мұрағат өкілдері Ұлы Отан соғысы ардагерлерімен кездесіп, олардың қолындағы құжаттарды, суреттерді, басқа да естеліктерді жинай бастады. Сөйтіп, түрлі коллекциялар жиналды. Олардың қатарында соғысқа аттануға сұранған азаматтардың өтініштері, майданнан жазылған хаттар, марапаттаулар сынды құнды құжаттар бар. Бұл ретте тыл еңбеккерлерінің де сүбелі үлесін атап өткен жөн. Жоғары өнім алу мақсатында құрылған астық топтары мүшелеріне қатысты да мәліметтер қоры қазір архивте сақтаулы. Сондай-ақ, павлодарлық кейбір жауынгерлердің концентрациялық лагерьлерге қамалуы және Германияда мәжбүрлі жұмыстарға айдалуы туралы өте сирек кездесетін құжаттар фашистік лагерьлер тұтқындарының істері мен құжаттарының топтамасына енгізілді. Сонымен қатар, 2010 жылы Ресей Федерациясы Қорғаныс министрлігінің орталық архивінде іздестіру-зерттеу жұмыстары жүргізілді. Соның нәтижесінде облыс архивінің қоры көптеген құнды құжаттармен толықты. Айталық, сол тұста Кеңес Одағының батырлары Махмет Қайырбаевқа, Құдайберген Сұрағановқа, Кеңес Одағы батыры атағын алмаса да ерлігімен көзге түскен, «Қызыл Ту», «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен марапатталған Әбілқайыр Баймолдинге қатысты тың деректер табылды. 314-ші атқыштар дивизиясы 1076-шы, 1078-ші полк құрамында жауға тойтарыс беріп, «Даңқ» орденінің үш дәрежесін алған павлодарлықтар туралы да бұрын-соңды білмеген мәліметтер жинақталды. Яғни, оларды марапаттау қағаздары, әскери бөлім басшылары бұйрықтары, жауынгерлік жолының көшірмелері енді қолымызда бар. Олар – түпнұсқаға бергісіз көшірмелер. Себебі бұған дейін батыр аталарымыздың ерлігін айғақтайтын мұндай құжаттар облыс мұрағатында болған емес. Бұл ретте атап өтер маңызды жайт – орталық архивтен қаза тапқан жауынгерлердің тізімін, олар жерленген бауырластар зиратының сызбасын да әкелдік. Сол арқылы ұрпақтары аталарының жерленген жерін тауып, арнайы барып, туған жердің бір уыс топырағын апарды. Оған қоса, 2010 жылы біздің мамандар Финляндия Ұлттық архивінен іздестіру ісін қолға алып, 1939-1944 жылдары тұтқынға түскен 63 мың адамның арасында 289 қазақстандықтың есептік құжаттарын тапты. Олардың 43-і павлодарлық болып шықты. Жерлестеріміздің сол тұста түскен суреттері, олардың басқа мәліметтері де қорға жеткізілді.

- Осындай ауқымды қордың цифр-ландырылған нұсқалары бар ма?

- Әрине. Ресейдегі Орталық архивтен табылған құжаттардың барлығының электронды көшірмесі алынды. Қазіргі уақытта облыстағы мемлекеттік архивте Ұлы Отан соғысы ардагерлеріне қатысты деректердің барлығы қағаз түрінде әрі цифрлық форматта сақтаулы. Арнайы мультимедиялық диск те жасалды. Архивтегі мәліметтер негізінде талай кітап жарыққа шығып, баспасөзде мақалалар жарияланды. Радио, телебағдарламалар түсірілді. Айталық, 1994 жылы алғаш рет «Боздақтар» кітабы дайындалды. Араға бірталай жыл салып, яғни 2014, 2017, 2019 жылдары үштомдықтар оқырман қауымға жол тартты. Оған қоса, талай жыл мемлекеттік мұрағат қызметінде басшылық еткен Халел Хайроллаұлының бастамасымен «Жеңімпаздар» кітабы дайындалды. Мұнда майданнан оралып, Павлодар облысының дамуы үшін сүбелі үлес қосқан ардагерлер туралы мәліметтер қамтылған. Кейінгі ұрпақ аталар ерлігін білуі үшін осындай шараларды атқардық. Жеңіс күнін жақындатып, бейбіт заман сыйлаған ардагерлердің ерлігін ұлықтау жолында әлі де талай жұмыстың жүргізілері анық. Архив – тарих айнасы, өткен күннің белгісі. Сондықтан ол жыл сайын құнды деректермен толыға бермек.

- Ақпаратыңызға рақмет!

Әңгімелескен – Құндыз ҚАБЫЛДЕНОВА.

Сурет Дмитрий Багаев қорынан алынды.


Количество показов: 726

Возврат к списку

ЖЕДЕЛ ЖАҢАЛЫҚТАР

Асбұршақ қандай өсімдік?
09:40 21.05.2022  90

Тұтас өңірді қамтымақ
09:38 21.05.2022  92

Дауыс беру – маңызды
09:37 21.05.2022  92

Бүгінгі таңдау – ертеңгі өмір
09:35 21.05.2022  91

Жол азабын жүрген білер
09:00 21.05.2022  103

Сарыарқа самалы, 21 мамыр, сенбі
08:50 21.05.2022  115

Мен оқыған кітаптар
08:50 21.05.2022  90

Менің арманым...
08:49 21.05.2022  92

Тәтті мамандық
08:48 21.05.2022  83

Адасқанның айыбы жоқ
08:47 21.05.2022  87

Тарихи шеру - «ҚИМАҚ.TIME»
08:44 21.05.2022  89

Қазақ сатирасының Таңдайы
08:42 21.05.2022  88

Суармалы жер - береке көзі
11:26 19.05.2022  194

«Бейсекеңді дәріптеу керек...»
11:23 19.05.2022  219

Ұжымдық қауіпсіздік. Әскери одақ
11:22 19.05.2022  190

ЖОБА «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы
11:20 19.05.2022  204

Ерлік – елге мұра, ұрпаққа үлгі!
11:19 19.05.2022  243

Жапандағы жалғыз үйде туған қыз
11:18 19.05.2022  191

Ұлтқа қызмет – мінезден
11:16 19.05.2022  242

Мен және менің полицейім!
11:14 19.05.2022  189

Талапқа сай емес
11:13 19.05.2022  187

Балабақшаға жолдама алыңыз!
11:11 19.05.2022  194

Референдум - сайлау емес, таңдау
11:05 19.05.2022  220

Пәтер тапшылығы байқалуда
11:03 19.05.2022  205

Отбасындағы кикілжің қылмыс па?
10:59 19.05.2022  210

Терезенің сыртында қауіп бар!
10:58 19.05.2022  192

Қағаз қымбатшылығы қыспаққа алды
10:55 19.05.2022  199

Арзан несие: тозған көліктен құтылудың төте жолы осы ма?
10:53 19.05.2022  206

Сарыарқа самалы, 19 мамыр, бейсенбі
09:11 19.05.2022  223

«Қимақ.Time»
10:26 17.05.2022  408

Бүлдіршіндер еңбектеп жарысты
10:14 17.05.2022  415

«Тұран» түкке тұрмады
10:13 17.05.2022  449

Жастар - ел келешегі
10:09 17.05.2022  448

Өз таңдауымызды жасауға тиіспіз
09:26 17.05.2022  472

Қос ішектің Күмбірлеуі
09:24 17.05.2022  441

Қайта оралған «Жәмилә»
09:23 17.05.2022  437

Әуеден де, жерден де өңдеуде
09:17 17.05.2022  427

Мал дәрігерлері жеткіліксіз
09:16 17.05.2022  391

Көктемнің әр күні – несібе
09:08 17.05.2022  455

Сарыарқа самалы, 17 мамыр, сейсенбі
08:59 17.05.2022  472

Конституцияға енгізілетін түзетулер бойынша бағыт-бағдар
12:00 16.05.2022  547

Қазақтың текті қыраны
09:09 14.05.2022  730

Дауыс беру - парызымыз
09:07 14.05.2022  579

Жаңа Қазақстанның жарқын жолы
09:06 14.05.2022  488

«Әлкей Марғұлан және мәдени мұра»
09:04 14.05.2022  565

Халықтың сенімді қорғаны
09:03 14.05.2022  508

Тұрғын үй субсидиясы: талаптары қандай?
09:02 14.05.2022  650

Асфальт жол ауылға келді
09:01 14.05.2022  590

Сарыарқа самалы, 14 мамыр, сенбі
09:00 14.05.2022  752

Айлық аз
11:25 12.05.2022  630

Бабалар рухы – төл тарихымызда
10:43 12.05.2022  588

«Мектебім - мәңгілік көктемім»
10:42 12.05.2022  628

Еңбегі - ел есінде
10:39 12.05.2022  580

Қазақстан азаматтарына үндеу жасады
10:34 12.05.2022  689

Жеңіс даңқы – мәңгілік!
10:32 12.05.2022  559

Тегін дәрі: кімдерге тиесілі?
10:30 12.05.2022  627

Даудың басы – қараусыз мал
10:27 12.05.2022  658

Мұнай өнімдері экспортын шектеуді ұзарту дұрыс па?
10:20 12.05.2022  785

Шоң би оқулары өтті
10:18 12.05.2022  558

Негізгі ҰБТ: түлектер нені білуі тиіс?
10:13 12.05.2022  569

Раздел не найден.