Түркістан легионерлерін толық ақтау керек

СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР

Квота көбейеді
11:02 22.11.2022  273

Қала дамуы қарқынды
11:01 22.11.2022  260

Баянауылдық «бай-барымташылар бандасы»
10:59 22.11.2022  264

Жастар белсенділік танытты
10:55 22.11.2022  260

ІТ-индустрияны қалай дамытамыз?
10:54 22.11.2022  270

Қаныштың қамқорлығын көрген...
09:34 22.11.2022  257

Бүгінгі таңдау - ертеңге бағдар
09:27 22.11.2022  296

Жан жылуы
09:38 21.11.2022  298

Жаңа үй салынады
09:37 21.11.2022  293

Кәсіп бастау тетігі – «Даму»
09:36 21.11.2022  319

Емханаларға тіркеу аяқталды
09:35 21.11.2022  308

Азық-түлік қорын молайту - міндет
09:33 21.11.2022  320

Өнерлінің өрісі кең
09:31 21.11.2022  306

Жолдар қысқа дайын ба?
09:24 21.11.2022  334

Сарыарқа самалы, 19 қараша, сенбі
09:16 21.11.2022  333

Келешекке дауыс берейік!
17:08 17.11.2022  430

Сенімім зор
17:06 17.11.2022  391

Борышымызды сезінейік!
17:02 17.11.2022  394

Еңбек иелеріне - лайықты марапат
08:39 17.11.2022  475

Дауыс берушілерге - қолайлы жағдай
08:37 17.11.2022  486

Белсенділік байқатуда
08:36 17.11.2022  417

Төрткіл дүние көз тіккен Катар
08:34 17.11.2022  477

Мақсат - ақпаратты жеткізудің үздік тәсілдерін іздеу
08:31 17.11.2022  464

Жүйріктен жүйрік озар...
08:29 17.11.2022  422

Сарыарқа самалы, 17 қараша, бейсенбі
08:16 17.11.2022  478

Учаскелер дайын
19:46 16.11.2022  425

Кәсіпкерлерді қолдау – негізгі қызмет
10:57 15.11.2022  656

Таңдау жасар сәт таяды
09:28 15.11.2022  554

Берешекті төлеу - бәріне міндет
09:25 15.11.2022  568

Балық өсіруге мән берілуде
09:23 15.11.2022  546

«Күй & джаз» үндесті
09:21 15.11.2022  552

«Велошабандоз» медбике
09:20 15.11.2022  543

Жобаның жемісі мол
09:18 15.11.2022  486

Азияда - азулылар қатарында
09:17 15.11.2022  541

Жаңа көпір қашан салынады?
09:11 15.11.2022  570

Ерекше сайлаушыларға қолдау ерекше
09:00 12.11.2022  670

Ғалымның хаты өлмейді...
09:00 12.11.2022  592

Құқықтық сауатымыз артып келеді
09:00 12.11.2022  664

Ұстаз жолы – ұлы жол
09:00 12.11.2022  658

Көмірді несиеге қалай алуға болады?
09:00 12.11.2022  655

Озық тәжірибе – ірі өндірістерде
09:00 12.11.2022  641

Дәстүрлі дода басталды
12:30 10.11.2022  670

Палуан баспаналы болды
12:26 10.11.2022  639

Азаматтық қоғамның айнасын айшықтайтын күн
12:19 10.11.2022  726

Штабтарда жұмыс қызған шақ
12:14 10.11.2022  768

1-сынып оқушысына планшет керек пе?
12:10 10.11.2022  764

Заңсыз құрылысқа тосқауыл бар ма?
12:08 10.11.2022  721

Құқықтық ақпарат - қолжетімді
12:06 10.11.2022  712

Күнбағыс майына сұраныс көп
12:05 10.11.2022  727

Қарыз емес, парыз!
10:46 08.11.2022  743

Жас журналист. Жаңа көзқарас
10:45 08.11.2022  932

Сайлау-2022: Дауыс берушілердің тілегі қандай?
10:42 08.11.2022  959

Сайлау учаскелерінің дайындығы қалай?
10:40 08.11.2022  845

Алтыншы орынға жетті
10:38 08.11.2022  728

Жас палуандар белдесті
10:37 08.11.2022  822

Жұмыстар неге кешікті?
09:29 08.11.2022  740

Кездесулер жалғасуда
18:16 07.11.2022  790

Ғалымдарды тарту - тиімді
08:58 05.11.2022  1015

Ағаштың да сұрауы бар
08:54 05.11.2022  1009

Мектеп қазандықтары қысқа дайын ба?
08:52 05.11.2022  963

Түркістан легионерлерін толық ақтау керек 30.10.2021

Түркістан легионерлерін толық ақтау керек

Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау ісі Кеңес одағында Н.С.Хрущевтің билігі тұсында қолға алынды. Нәтижесінде, біздің елде Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров сияқты қазақ кеңес қайраткерлерінен бастап, жазықсыз жапа шеккен жүздеген азамат «халық жауы» деген айыптаудан арылды.

 

М.С.Горбачевтің кезінде, ҚазКСР Жоғарғы сотының 1988 жылдың 4 қарашасындағы шешімімен Алаш арыстары ақталды. Қазақстан Республикасында 1993 жылы Президент Н.Ә.Назарбаев қол қойған «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң да елеулі нәтиже берді. Ал 2020 жылы Президент Қ.К.Тоқаев қол қойған «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия туралы» Жарлыққа орай жүргізіліп жатқан іс-шаралар мейлінше нәтижелі болуға тиісті. Өйткені, республикалық мемлекеттік комиссияны айтпа-ғанда, өңірлік комиссия мүшелеріне жабық мұрағаттар қорындағы «Өте құпия» белгісі соғылған құжаттармен жұмыс істеуге рұқсат етілді. Рас, әлгіндей құжаттарды фотоға түсіруге, көшірмесін алуға, тергеушілердің сұрақтары мен айыпталушылардың жауаптарын сөзбе-сөз жазып алуға, ақталмаған азаматтардың аты-жөнін жария етуге рұқсат етілмейді. Бұл жарияланымда тергеу және сот процестері деректерін нақты көрсетпей, жалпылама баяндауымыздың себебі осы.

           * * *

Павлодар облысы полиция департаментінің мұрағаты қорында ІІ дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскерлерінің тұтқынында болған жерлестерімізге қатысты біршама құжаттар сақталыныпты. Қордағы №;№ 2312, 2313, 2316, 2319, 2321, 2333, 2327, 2351, 2578 істерді зерделеу барысында ұлты қазақ соғыс тұтқындарының көбі Түркістан легионында қызмет еткендер екенін анықтадық. Легионерлердің соғыс жылда-рындағы әскери іс-әрекеттері алғашқы рет 1968 жылы мемлекеттік қауіпсіздік органының полковнигі Серік Шәкібаевтың «Үлкен Түркістанның күйреуі» деректі романы арқылы жұртшылыққа белгілі болды. Ал қазіргі кезде де көпшілікке беймәлім материалдарда легионерлердің соғыстан кейінгі жылдардағы тағдыры көрініс тапқан. ОГПУ жүргізген қылмыстық істерден соғыс тұтқындарының тағдыр-талайы бір-бірінікіне өте ұқсас екенін аңғардық. Олар соғыстың алғашқы ауыр жылдарында тұтқынға түсіпті. Одан соң концлагерлерде адам төзгісіз қиын жағдайларда зардап шеккен. 1942-1943 жылдары неміс әскерилері тарапынан жасалған қысым салдарынан Түркістан легионының құрамына кіріпті. Сөйтіп, Германияның Нойхаммер қаласында әскери тұтқындар қатарынан жасақталған №162 дивизияда қызмет еткен. Ақыры, 1945 жылы Америка әскерлерінің қолына түсіп, соғыс тұтқындары ретінде Кеңес әскерлерінің құзіре-тіне өткізілген. Біршамасы қандай да бір себептермен қамауға алынбай, тұрғылықты мекенжайларына қайтарылыпты. Бірақ 1949 жылы ОГПУ-дың Павлодар облыстық бөлімі тұтқындап, әрқайсы 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілген. Мұрағат қорындағы қылмыстық істерде 1953-1954 жылдары Сібір мен Қиыр Шығыстағы еңбекпен түзеу лагерлерінде мерзімді жазасын өтеп жүрген соғыс тұтқындарының жоғары органдарға жазған арыз-шағымдары тіркеліпті. Тұтқынның бірі арызын КСРО Бас прокуратурасына жолдаған екен. Екіншісі Май ауданының тумасы, өтінішін КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының төрағасы К.Е.Ворошиловтың атына қазақ тілінде жазыпты.Бұл құжаттардан тергеушілер хаттамаға түсірмеген, сот төрағасының назарына ілінбеген көптеген жайттардың көрінісі байқалады. Арыз-шағымдарда құқық қорғау органдарында айыпталушылардың тұтқынға түсуіне себеп болған мән-жайлардың ескерілмегені айтылған. Шындығында, командир-лердің қоршауда қалған әскери бөлімдерді тастап кетуі, сырттан қандай да бір көмек жасалмауы, шайқас алаңдарынан шалғайда қалған штабтармен байланыстың толық үзілуі, қорғаныс құрылғылары (окоптар, блиндаждар, т.б.) мен ірі атыс қаруларының (зеңбіректер, минометтер, пулеметтер) істен шығуы, оқ-дәрі мен азық-түліктің таусылуы, сарбаздардың жаралануы, жауынгерлік қабылетсіздікке ұшырауы, моральдық-психологиялық күйселіске түсуі тәрізді көптеген жайттар тергеу материалдарында көрсетілмепті. Сондай-ақ кейбірінің неміс концлагерінен қашып шыққаны, әйтсе де көп ұзамай ұсталып ауыр азаптау арқылы жазаланғаны да сот процесінде қаперге алынбапты. Айыпталушылар өз өміріне қауіп-қатер төніп тұрған жағдайда Түркістан легионы құрамына жазылуға мәжбүр болғанын, түпкі ойы мүмкіндік туған күні Кеңес әскерлеріне қосылу екенін айтқан. Сонда да тергеушілер хаттама қорытындысында «өз еркімен жау жағына өткен», «күманды жағдайда тұтқынға түскен», «өз ықтиярымен легионға қабылданған» деп көрсетіпті. (Айыптаушылардың арасында қазақ елінде большевиктер билігінен арылып, егемен елдікке қол жеткізу идеясын көздеген легионерлердің болуы әбден мүмкін. Келешек зерттеушілер ондай жүрекжұтқан жанкешті жерлестеріміз жөніндегі деректерді май шамның жарығымен іздейтін шығар). Осы тұста ескеретін бір жайт, павлодарлық тұтқындар қызмет еткен Түркістан легионы бөлімдері Шығыс майданына жіберілмеген. Негізінен Батыс майданында әскери нысандарды күзету, қорғаныс құрылғыларын орнату, жүк тасымалдау, қалалардағы қоғамдық тәртіпті қадағалау тәрізді қызмет-терді атқарыпты. Партизандар жасақтарына өтіп кетіп, неміс әскерлеріне қарсы ерлікпен шайқасқан легионерлердің бейбіт кезеңде құрмет-қошеметке бөленгені рас. Солай бола тұра, өкінішке қарай, кейбірі өздерінің аңғал мінезінің салдарынан опық жеген екен. Мысалы, аман-есен ел ішіне оралған жерлестеріміздің бірі ағайындарының ортасында «Немістердің әлеуметтік тұрмыс деңгейі Кеңес халқынікінен әлде-қайда жоғары, АҚШ қарулы күштерінің әскери әлеуеті Кеңес әскерлері-нікінен мықты» деген сөздер айтқан. Бұл әңгімені құпия мәлімдеушілер дереу тиісті органға жеткізіпті. Іле әлгі адам Америка барлау қызметінің тыңшысы деген айыптаумен тұтқындалып, Кеңес үкіметіне қарсы үгіт-насихат жүргізгені үшін 25 жылға сотталыпты. Арыз-шағымдарда баяндалған жайттардан ОГПУ өкілдерінің бұрынғы легионерлерге қоқан-лоқы көрсетіп, оларды бір-біріне қарсы куәлік етуге мәжбүрлегені аңғарылады. Тергеушілердің айыпталушыларға күш қолданып, алдын ала дайын-даған жауап алу хаттамасына қол қойғызғаны да арыз-шағымдарда айтылыпты. Осындай азаптаудан өткен легионерлердің бірі фашис-терге адал қызмет еткенін, соның нәтижесінде ефрейтор әскери атағына қол жеткізіп, бөлімше коман-дирінің орынбасары дәрежесіне дейін өскенін және қола медальмен марапатталғанын «мойындапты»... Амал не, олардың бәрі әділдікке қол жеткізе алмай, өмірден озды. Кейбірінің ұрпақтары ҚР прокуратурасына әкелерін, аталарын ақтау жөнінде өтініш жазыпты. Бірақ өтініштері қанағаттандырылмаған. Өйткені прокуратура соғыс тұтқын-дарының қылмысы қылмыстық кодекстің тиісті бабына сәйкес саралануының дұрыс-бұрыстығын ғана тексереді. Ал сотта куәлардың айтқаны және айыпталушының өз қылмысын мойындауы оның қылмыс жасағанының бұлтартпас дәлелі ретінде назарға алынады. Бұл жағын ОГПУ тергеушілерінің тастай қылып қатырып қоятыны белгілі. «Немістердің тұтқынында Кеңес жауынгерлері жоқ, тек сатқындар ғана бар» деген бір ауыз сөзімен миллиондаған адамдардың тағдырын сындырған Сталин өлген соң соғыс тұтқындарына рақымшылық жасалса да, олардың кеңестік қоғамдағы жағдайы қиын болды. ГУЛАГ мекемелерінде мерзімді жазасын өтеп жүргенінде кейбірінің әйелдері басқа адамдарға тұрмысқа шығып кетті. Неміс концлагерлеріндегі азапты бастан кешірген олар Кеңес концлагерлерінде қылмыс әлемінің қандыбалақ серкелерімен тартысты жағдайда тірлік кешті. Жұртшылық олардың ата-анасына, бауырларына, балаларына «сатқынның туысы» деген оймен суық қарады. Солай бола тұра, сотталған, қудаланған, ар-ожданы қорланған азаматтар туған жерлеріне оралған соң халық шаруашылығында аянбай тер төге еңбек етіп, елдің экономикасы мен әлеуметтік тұрмыс деңгейін көтеруге өз үлестерін қосты. Әуелде жауынгер, сонсын тұтқын, кейін жұмысшы болған олар Н.С.Хрущевтің «жылымығы» кезінде де, М.С.Горбачевтің қайта құру жылдарында да ақталған жоқ. Еліміз егемендікке қол жеткізген кезеңде де соғыс тұтқындарын ақтау мәселесі күн тәртібіне қойылған емес. Саяси қуғын-сүргін құрбан-дарын толық ақтау жөніндегі республикалық комиссия енді соғыс тұтқындарын саяси қуғын-сүргін құрбандарының санатына жатқызатын заңның қабылдануына ықпал етсе дұрыс болар еді. Соғыс тұтқындарына РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-бабының саяси реңкі бар тармақтары 58-1 (Отанға опасыздық), 58-10 (Кеңес үкіметіне қарсы үгіт-насихат) бойынша айып тағылды ғой. Демек, оларды әскери қылмыскерлер емес, саяси қуғын-сүргін құрбандары ретінде тануға құқықтық негіз бар. Сондай-ақ өткен ғасырдағы қазақстандық кеңестік соттардың соғыс тұтқындарына қатысты шығарған әділетсіз үкімдерінің күшін жоятын заң да керек деген ойдамыз. Кейбіреулер Түркістан легио-нерлерінің іс-әрекеттерін моральдік тұрғыдан қарастырып, «Олар қазақтың қас батырлары: Әлия мен Мәншүкке, Бауыржан мен Рақымжанға қарсы оқ атқан ата жауларымыздың қатарында жүрді ғой, демек оларды ақтау - қателік!» – деп наразылық білдіруі ықтимал. Рас, солай болды, бірақ... Біздің бабаларымыз ІІ дүние-жүзілік соғысқа дейін де, қилы тарихи кезеңдерде бір-бірімен талай рет шайқасты ғой. Олар соғыс жағдайында бірін-бірі аяған жоқ. Отырар ойранында, Бейбарыс сұлтан мен Кетбұға ноянның шайқа-сында, Әмір Темір мен Тоқтамыс ханның, тіпті Кутузов пен Наполеоның ұрыстарында жауынгер бабаларымыз бір-біріне қанды қылыш сермеді. Кенесары хан мен аға сұлтандардың арпалысында қазақ сарбаздары бірін-бірі бауыздап өлтіруге дейін барды! Азамат соғысы жылдарында да бірін-бірі қанға бояды! Сондай қырғындардың қақ ортасында жүрген қаһармандардың қайсысын мадақтап, қайсысын айыптайық?.. Бірін асқақтатып, екіншісін төмендетуге моральдік құқымыз бар ма? Уақыт барлығын өз орнына қояды. Біздің міндетіміз – өткен шақтан сабақ алып, егемен елді-гіміздің іргетасы болып тұрған ынтымағымызды бекемдей түсу емес пе?

Арман ҚАНИ, Павлодар қаласы.

 


Количество показов: 706

Возврат к списку

ЖЕДЕЛ ЖАҢАЛЫҚТАР

Квота көбейеді
11:02 22.11.2022  273

Қала дамуы қарқынды
11:01 22.11.2022  260

Баянауылдық «бай-барымташылар бандасы»
10:59 22.11.2022  264

Жастар белсенділік танытты
10:55 22.11.2022  260

ІТ-индустрияны қалай дамытамыз?
10:54 22.11.2022  270

Қаныштың қамқорлығын көрген...
09:34 22.11.2022  257

Бүгінгі таңдау - ертеңге бағдар
09:27 22.11.2022  296

Жан жылуы
09:38 21.11.2022  298

Жаңа үй салынады
09:37 21.11.2022  293

Кәсіп бастау тетігі – «Даму»
09:36 21.11.2022  319

Емханаларға тіркеу аяқталды
09:35 21.11.2022  308

Азық-түлік қорын молайту - міндет
09:33 21.11.2022  320

Өнерлінің өрісі кең
09:31 21.11.2022  306

Жолдар қысқа дайын ба?
09:24 21.11.2022  334

Сарыарқа самалы, 19 қараша, сенбі
09:16 21.11.2022  333

Келешекке дауыс берейік!
17:08 17.11.2022  430

Сенімім зор
17:06 17.11.2022  391

Борышымызды сезінейік!
17:02 17.11.2022  394

Еңбек иелеріне - лайықты марапат
08:39 17.11.2022  475

Дауыс берушілерге - қолайлы жағдай
08:37 17.11.2022  486

Белсенділік байқатуда
08:36 17.11.2022  417

Төрткіл дүние көз тіккен Катар
08:34 17.11.2022  477

Мақсат - ақпаратты жеткізудің үздік тәсілдерін іздеу
08:31 17.11.2022  464

Жүйріктен жүйрік озар...
08:29 17.11.2022  422

Сарыарқа самалы, 17 қараша, бейсенбі
08:16 17.11.2022  478

Учаскелер дайын
19:46 16.11.2022  425

Кәсіпкерлерді қолдау – негізгі қызмет
10:57 15.11.2022  656

Таңдау жасар сәт таяды
09:28 15.11.2022  554

Берешекті төлеу - бәріне міндет
09:25 15.11.2022  568

Балық өсіруге мән берілуде
09:23 15.11.2022  546

«Күй & джаз» үндесті
09:21 15.11.2022  552

«Велошабандоз» медбике
09:20 15.11.2022  543

Жобаның жемісі мол
09:18 15.11.2022  486

Азияда - азулылар қатарында
09:17 15.11.2022  541

Жаңа көпір қашан салынады?
09:11 15.11.2022  570

Ерекше сайлаушыларға қолдау ерекше
09:00 12.11.2022  670

Ғалымның хаты өлмейді...
09:00 12.11.2022  592

Құқықтық сауатымыз артып келеді
09:00 12.11.2022  664

Ұстаз жолы – ұлы жол
09:00 12.11.2022  658

Көмірді несиеге қалай алуға болады?
09:00 12.11.2022  655

Озық тәжірибе – ірі өндірістерде
09:00 12.11.2022  641

Дәстүрлі дода басталды
12:30 10.11.2022  670

Палуан баспаналы болды
12:26 10.11.2022  639

Азаматтық қоғамның айнасын айшықтайтын күн
12:19 10.11.2022  726

Штабтарда жұмыс қызған шақ
12:14 10.11.2022  768

1-сынып оқушысына планшет керек пе?
12:10 10.11.2022  764

Заңсыз құрылысқа тосқауыл бар ма?
12:08 10.11.2022  721

Құқықтық ақпарат - қолжетімді
12:06 10.11.2022  712

Күнбағыс майына сұраныс көп
12:05 10.11.2022  727

Қарыз емес, парыз!
10:46 08.11.2022  743

Жас журналист. Жаңа көзқарас
10:45 08.11.2022  932

Сайлау-2022: Дауыс берушілердің тілегі қандай?
10:42 08.11.2022  959

Сайлау учаскелерінің дайындығы қалай?
10:40 08.11.2022  845

Алтыншы орынға жетті
10:38 08.11.2022  728

Жас палуандар белдесті
10:37 08.11.2022  822

Жұмыстар неге кешікті?
09:29 08.11.2022  740

Кездесулер жалғасуда
18:16 07.11.2022  790

Ғалымдарды тарту - тиімді
08:58 05.11.2022  1015

Ағаштың да сұрауы бар
08:54 05.11.2022  1009

Мектеп қазандықтары қысқа дайын ба?
08:52 05.11.2022  963