Сая МОЛДАЙЫП:

- Қазақ әдебиетінің жаһандық әдебиетте ойып алар орны бар. Әйтсе де, қай өнердің болмасын шарықтайтын, еңістейтін, құлдырайтын шақтары болуы заңды. Өйткені өнер – тірі организм. Бір орнында тұрмайды. Олай болса, бүгінгі төл әдебиетіміз хақында ой өрбітсек...

Әнес САРАЙ:

Мемлекеттік сыйлықтың иегері, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері:

- Бізді, осы отырғандарды, әлгі... «Последний из Могикян» деуші ме еді, қазақ әдебиетінің бүгінгі ең үлкен, ең соңғы буыны ма деп ойлаймын. Бірақ Алла мені жаңылыстырсын. Біз ең соңғы буыны болмайық. Бізден кейін де әдебиетке жаңа леп әкелетін жаңа шоғыр келсін деп тілеймін. Бұлар - Қойшығара, Төлен, Несіпбек - бәріміз әдебиет, халық, қоғам алдында өр белестерге шыққан, берерін берген, танылған азаматтармыз. Мына Қойшығара «Бұрынғы қазақ кім еді?» деген сауалға жауап іздеді, жазды. Қазақ оқыды. Ал қазір қазақ әдебиеті қиын жағдайда қалды. Үлкен әдебиеттен үзіліп қалу қаупі бар. Осы мәселе шошытады.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Неге олай деп ойлайсыз?

Әнес САРАЙ:

- Өйткені жазушы, жалпы кез келген өнер иесі күресумен, қайшылықпен өседі. Біз бәріміз - орыстың отаршыл саясатына қарсы күреспен ауызданған, сол арқылы ішкі қайшылықпен арпалысып, өсіп шыққан адамдармыз. Қазір ондай күрес жоқ. Сонда жаңа дәуір адамдары қандай деген сұрақ туады. Қазіргі қоғамның ақын-жазушылары қоғамнан қандай конфликт табады? Бар болса, соны айтуға батылы жетіп тұр ма? Мен оны көріп тұрған жоқпын.

Сая МОЛДАЙЫП:

– Қазір ел тізгінін ұстаған азаматтар арасында ұлттық әдебиеттен, салт-дәстүрден хабары аз, орысша ойлап, орысша сөйлейтіндер «өсіп шықты». Менің ойымша техникалық болсын, өндірістік болсын, әрбір оқу орнында Ресей еліндегідей әдебиет теориясы секілді пән енгізіліп, ұлттық руханиятты танытатын, білім беретіндей жағдай жасалса, өздеріңіз секілді қаламгерлер жастар арасына жиірек барып, дәріс оқып, ұлттық руханияттан хабардар етіп отырса, бұл келеңсіздіктен арылар ма едік?

Әнес САРАЙ:

- Әрине. Ондай тәрбие керек те шығар. Біз қаншалықты көркейген, байыған қоғам жасасақ та, егер оның көркем ойы, көркем идеалы болмаса, онда ондай қоғам керек пе? Ондай оқытулардың нәтижесі қандай болмақ? Адамның көкейінде ұлтымның философиясын, сөз өнерін терең білсем деген ниет болмаса ше? Қай қоғам болмасын мәселе туындамай тұрмайды. Біздің қазіргі әдебиетке соны батыл айта алатын жазушы керек.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Солай ма? Төлен аға, Сіз не дер едіңіз?

Төлен ӘБДІК, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың иегері:

- Әнекең биыл 80 жасқа келіп, қарттыққа бізден бұрын жетті. Мүмкін 80-ге келгенде (күліп) мен де түңіліп отыратын шығармын. Сондықтан оптимистеу сөз айтайын. Тәуелсіздік кезінде, әрине, әдебиет өзгеше дамымақ. Егер совет әдебиеті десек, біріншіден, сол заманның идеологиясына байланған, соның сойылын соққан әдебиет туды. Біз Әуезовті айтпағанда, сонау Ғабит, Сәбит, Ғабиденді оқып өстік. Қалыптастық, тіл үйрендік, әдебиетке аяқ бастық. Бірақ өмір өте қатал. Олардың туындылары енді қазіргі заманға келмейді. Мысалы, менің немерелерім оларды оқымайды, түсінбейді, қызықпайды. Ол шығармалар әлемдік оқырманға жетпеді, жетпейді де. Бұл – басы ашық мәселе. Совет әдебиеті тұсында ешқашан аштық, кәмпеске, репрессия болмағандай, халық керемет бақуатты өмір сүріп жатқандай түсінік қалыптастыруға тырысты. Шындықты қолдан жасады. Бұл – бір жағы. Дегенмен, қалай десек те, совет үкіметі тұсында жақсы шығармалар дүниеге келді. Бүгінгі күні есімдері аталып жүрген Дулат Исабеков, Әнес Сарай, Несіпбектердің жазушылығы сол кезде қалыптасты, жақсы туындылар берді. Әлі күнге жақсы жазып келеді. Бірақ олар совет үкіметінің сойылын соққан жоқ. Өткен жылы әдебиетшілер арасында І халықаралық «Рух» атты әдеби конкурс өтті, сонда Тынымбай Нұрмағамбетовтің «Рухтар жерден кетеді» романы гран-приді жеңіп алды. Осыған қарағанда біздің буын әлі алда келеді.

Рас, бүгінгі ұлттық әдебиеттің жағдайы қиын. Ол қиындық, біріншіден, әдебиет халыққа жетпей отыр. Кітап мемлекеттік тапсырыспен 2000 данамен ғана шығады. Қазақстанда 11000 кітапхана бар, жаңағы екі мың кітабың оған да жетпейді. Дүкендерге түспейді. Халық түгілі біз өзді-өзімізді білмейміз. Осыдан екі жыл бұрын Тұрсынжан Шапайдың жаңадан шыққан «Күлкі және көз жасы» атты кітабын оқып, шалқамнан түстім. Бүгінгі өмірді қандай сатира, қандай өткір әзілмен жеріне жеткізе жазған?! Бірақ көпшілік біле бермейді... Тіпті, Тұрсынжанның кім екенін білмеуі де мүмкін. Білсе бірді-екілі әнін білер. Екінші айтарым, әдебиет жақсы болу үшін жазушының жағдайы жақсы болуы керек, оның да отбасы, бала-шағасы бар. Қазір әдебиетте таланттар баршылық. Өмірді көре, сезіне, түсіне білетін суреткер ақындар бар жас толқынның арасында. Әскерхан Ақтай деген ақынның мына өлеңін қарашы:

Есенсің бе ескі жұрт,
Есейткен бізді есті ғып?
Қылта қырды қымтайды,
Қырғауыл қанат кешкі бұлт!

Оқыған бойда жатталып қалатын, керемет сурет емес пе?! Жап-жас баланың сөз саптасы қандай!? Мұндай әдебиетті сен қалай нашар дейсің? Енді осындай ақындар сәтті, дара жолдармен ғана қалып қоймаса екен. Мұндай таланттарға үкіметтің қолғабысы керек. Жалпы, қаламгерге жағдай жасаудың себептері бар. Шет өркениетті елдерде әдебиетке үкімет ақша бөлмейді. Нарықтық экономика деген бар. Олардың барлық өмірі соған құрылған. Баспалардың ақшасы жетеді. Олар кітапты жақсы, сапалы, өте көп тиражбен шығарып, өздері де байиды, авторды да байытады. Мысалы, 1929 жылы Эрих Ремарктің «На Западном фронте без перемен» деген романы шықты. Осы еңбек 6 айдың ішінде 1 миллион тиражбен халыққа жетіп, автор бірден байып кетті. Шет ел тек баспаға ғана жағдай жасайды. Ал бізде кітап саудасы жоқ. Кітап саудасын, неге екенін, жауып тастады.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Кезінде болды ғой...

Төлен ӘБДІК:

- Иә, кезінде болды. Бірақ қазір жоқ. Кітап саудасы болмаған соң, баспалар мемлекетке қол жаяды. Егер біздегі баспаханаларға да нарықтық жүйе енгізсе, жағдай түзелер еді. Кітап, әдеби дүние дегенің - өте өтімді тауар. Қазір бізде әдебиеттің «алтын ғасыры» өтіп кетті дейді. «Алтын ғасыр» өткен жоқ, болған да жоқ. Бірлі-жарым жекелеген үлкен таланттардың дүниеге келуі «алтын ғасыр» емес. «Алтын ғасыр», меніңше кейін басталады. Ол 20-30 жылдан кейін немесе жарты ғасырдан кейін келуі әбден мүмкін. Бірақ тәуелсіз елде сол тәуелсіздіктің нәтижесі міндетті түрде болады деп есептеймін.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Ал қазір ше?

Төлен ӘБДІК:

- Ал қазіргі жағдайда біз советтік санадан құтыла алмай жатырмыз. Советтік сана деген не? Ол – құлдық сана, жағымпаздану, бастыққа жағыну. Соларды насихаттау, оларға арнап өлең, романдар жазу. Солар шыққаннан кейін мақтану, мақтап газет-журналға жазғызу, насихаттау. Осыдан 5-6 жыл бұрын «Ең ұлы қазақ кім?» деген сауалнама жүргізілді. Бірінші орында кім екені есімде жоқ, екінші орында Абай ақын, одан кейін мемлекет басшылары бар шығар, ал қазақтың саяси көсемі, қазақтың ұлттық тәуелсіздігін бірінші болып күн тәртібіне қойған, соның жолында күрескен Әлихан Бөкейханов Масановтан кейін жетінші орында тұр. Бұл нені білдіреді? Бұл біздің қоғамның санасының әлі өспегенін, әлі тәуелсіздікті толық түсінбей жатқанымызды білдіреді. Міне, соның бәрінің әдебиетке әсері осындай болып тұр. Ол сана - тек халықта ғана емес, ана жоғарыда отырғандардың санасының әлі тәуелді екендігінің белгісі. Көбі қазақ әдебиетін айыра алмайды, білмейді. Жаңа, Сая, айттың, барлық оқу орындарында қазақ әдебиетінің теориясы пәнін енгізу керек пе деп... Мүмкін, керек те шығар. Өйткені ұлттық әдебиетін білмеген, сусындамаған адам ел басқара алмайды. Өткенде бір мекемеге бардым. Есік көзіндегі күзетші жігіт мені танымады, құжатымды сұрады. Бердім. «Ой, Сіз Төлен аға екенсіз ғой. Сіздің «Әке» деген повесіңізді бес рет оқыдым ғой» деп мәз болды. Бастығы бір толық жігіт екен. «Визиткамды» бердім, онда кім екенім бәрі жазулы. Бір шолып өтті де, шетке қоя салды, түк әсер еткен жоқ. «Қандай шаруамен келдіңіз?» деді. Әдебиеттен мақұрым екені жалпақ бетінен көрініп тұр. Міз бақпайды, креслода отырғанына риза. Менің атымды білмей-ақ қойсын, шығармаларымды білуі керек қой. Осындай санадан арылмайынша әдебиет көктемейді.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Төлен аға, Сіз әдебиетке «Парасат майданы», «Оң қол» әңгімелеріңізбен келдіңіз. Әсіресе, «Оң қол»... үлкен бір резоннанс тудырған дүние еді. Қазір қалайсыз?

Төлен ӘБДІК:

- Соңғы шығармаларым «Тұғыр мен ғұмыр» деген повесім бар. «Қазақфильмдегі» жігіттер фильм жасаймыз деп жүр. Өткен ғасырда «Өліара» деген роман жазып едім. Соның екінші кітабы жазылмай қалған-ды, әр түрлі себептермен. Аштық жайлы жазылуы тиіс еді. Сол жылдарда аштық туралы жазылған кітаптар қаптап кетті. Сол қалың нөпірдің астында қалар, бұл науқан өтіп кетсін деп тартындым. Соны жазып жатырмын. Менің бір әдетім бар, үлкен дүние жазып жатқанда басыма бір идея келеді де, басқасына ауысып кетем. «Өліараны» жазып жатқанда «Біз үшеу едік» повесімнің идеясы туып, ананы тоқтатып қойып, «үшеуге» кірісіп кеттім. Менің ішкі әлемімде аласапыран ғой, тәртіп шамалы. Енді қазір басқа повеске ауысып кеттім. Тек денсаулық болсын. Шығармашылық адамы өлген күні шығармасы да тоқтайды.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Несіпбек аға, қазіргі поэзия мен прозаның зерттелуі, сын жағы қалай? Қазір жалпы, алдыңғы толқын кейінгі толқынды оқи ма? Сіздің «Қабанбай батыр» поэмаңыз тамаша жазылған, үлкен жүлдеге ие болды емес пе?

Несіпбек АЙТҰЛЫ, қаламгер, Қазақстан Жазушылар одағының, Мұқағали Мақатаев және Халықаралық Жамбыл атындағы сыйлықтардың лауреаты, «Парасат» орденінің иегері:

- Рақмет! Жазушыларға жақсы сауалдар қойылып, көкейде жүрген біраз мәселелер тілге тиек болып жатыр. Мен ағалардың осы айтқан ой-пікірлерінің бәріне қосыламын. Жаңа Әнес аға айтып қалды бір сөзінде, қайшылық болу керек, біз күреспен өстік деп. Рас, кеңестік кезеңде ақындар сол кесір заманның кеспірін подтекспен болса да айтып қалды. Қадырлар сонау алпысыншы жылдардың бас кезінде халықтың ұлттық рухын оятатын өлеңдер жазды, астарлап, көркемдікпен бере білді. Кейін ашық айта бастады. Осының бәрі... жалпы тәуелсіздіктің келуіне қазақ әдебиеті де әсер етті. Есенберлиннің «Қаһар» романы, басқа да ірі туындылар, жыраулар шығармаларының оралуы ұлттық рухтың шоғын үрлеп жіберді. Қазіргі қайшылықтардың ең үлкені ұлт тағдыры болып тұр. Әдебиет неге оқылмай жүр? Жаңағы сен қойған сауал: сын мен мін қайда? Біздің жас кезімізде қазақ оқырманы өте көп болатын, олар қазақ тілін жетік білетін. Ол оқырмандар баяғы ескі жырларға, ескі әдебиетке құлақ түретін, сөзге, сөз тереңдігіне құмар еді. Қазақстанда бір-ақ сәтте 700 мектепті орыстандырғанда, әсіресе солтүстік аймақтарда бәрі орыс тілінде болып кетті. Сол ұрпақ қазір тізгін ұстады. Сол ұрпақ қазір қазақша сөйле-мейді. Тіпті, тәуелсіздік алған 25 жыл ішінде туған ұрпақ та қазір қазақша сөйлемейді. Бұл – тілдің тағдыры, ал тілдің тағдыры – елдің тағдыры. Әдебиет қай кезде оқылады? Ұлт ұлт болып қалыптасқан кезде оқылады.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Мұның емі бар ма?

Төлен ӘБДІК:

- Емі бар. Ол үшін мемлекет тұтасымен мемлекеттік тілде сөйлеп, жанашырлық танытуы керек. Ұлтты қалай аман алып қалудың жағдайын ойлау керек.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Жаһандануға жұтылып кетпейік дейсіз ғой.

Төлен ӘБДІК:

- Иә, жаһандану деген аждаһаға жұтылып кетпеу үшін ұлт керек, ұлттың тілі мен әдебиеті керек. Ал баюды ойлап, басқаны ойлап, тепеңдеп кете берсек, ұлттың тағдыры қалыс қалса, онда ертең тілі жоқ елге айналамыз. Сондықтан әдебиеттің тағдыры мен мемлекеттің тағдырын бөліп қарамау керек.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Бір мәселе, шет елдер өз әдебиеттерін басқа тілге аударып, яғни поэзиясы мен прозасын танытып-ақ жатыр. Біздің қазақтың он ғасырлық асыл сөзі бар. Күлтегіннен басталған қазақ жазбаларында текті сөз ғана өмір сүрді. Қазтуған, Доспамбет, Мұрын, Ақтамберді, Дулат секілді философ жыраулар әлемнің ешбір елінде болмаған. Оларды неге шет мемлекеттерге танытпаймыз?

Несіпбек АЙТҰЛЫ:

- Дұрыс айтасың, біздің бұрынғы-соңғы әдебиетіміз шет жаққа танылуы керек, мойындатуымыз керек. Аударма саласы советтік кезеңде жақсы дамыды, ал қазір қатты тұралады. Проза жағын білмеймін, бар шығар, ал поэзияны аудару өте қиын. Мәселен, Абайды әлемге өз қалпында таныта алған жоқпыз. Таныту мүмкін де емес.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Кеңестік заманда аударма орыс тілі арқылды жасалды емес пе?!

Несіпбек АЙТҰЛЫ:

- Иә, орыс тілі арқылы аударылды. Тіпті түпнұсқадан аударылса да, Абайдың деңгейін көрсете алмаған болар едік. Бізде мықты ақындар көп. Мысалы, Мұқағали! Бірақ оның поэзиясын, көркемдігін, рухын өз деңгейінде бере аламыз ба? Ол үшін аудармашының деңгейі мықты болуы тиіс. Мысалы, Абайды аудару үшін Олжастың деңгейіндегі ақын керек. Бірақ Олжастың кемшілігі - ол қазақ тілін терең білмейді. Аудармаға қаражат керек, аудармашыларды оқыту керек және оқығаннан аудармашы шықпайды, ол туабітті талант болуы шарт.

Әнес САРАЙ:

- Қазақ поэзиясын аударудың қиындығы – қазақ поэзиясының мағынасында музыка бар, әуелеп тұрған. Оның құпиясы осы. Әрине, ұсақ-түйек өлеңдер аударылып та жатыр. Бірақ мәселе онда емес. Күрделі өлеңнің мағынасын аударуға болар, бірақ оның ұлттық музыкасын қалай аударасың? Мысалы, Абай айтады: «Қара суға май бітпес, қой өткенмен» дейді. Осыны тікелей аударсаң, күлкілі болып шығар еді. Қазақ негізі айтар ойын образбен суреттейді. Жаңағы Абай сөзінің астарын түсіну үшін сол заманның тынысын білу керек. Оны жүрегімен сезіне алатын талант керек. Әйтпесе поэзия аударылмайды. Поэзияны меніңше өз халқымыз түсініп оқыса, сол жетеді. Біздің екінші сорымыз – оқырманның деңгейі төмендеп кетті, баяғы тұшынып оқитын оқырман жоқ. Бұқара айтысты көрсе болды, поэзияның кереметі сонда деп ойлайды. Содан кейін баяғыда совхоз директоры болғандардың байшыкеш балалары отбасы, әкесі туралы кітаптар шығарумен әлек. Осыдан келіп шын әдебиеті қайсы, халтурасы қайсы – тұманданып кетті. Енді осыларды оқитын бүгінгі ұрпақтың деңгейі қалай болмақ?

Қойшығара САЛҒАРА:

- Айтыс әдебиет емес. Айтыс – шоу. Айтысты кітап қылып шығаршы, оқылмайды.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Аға, Сіздің «Қазақтар» атты роман-эссеңізде бұған дейін ешбір зерттеуші-тарихшылар айтпаған тың дүниені жаздыңыз. Еуропа халықтарының мәдениетінің түбі Рим, парсы-үндідегі арийлер - осылардың барлығы Қазақстан даласынан кеткен көшпелілердің жасауымен әлемге әйгілі өркениет болып қалыптасқан. Африка, Америка, Еуропа, Азия, Қытай, Тибет, пәленбай ғасыр бұрын Атлант мұхитының астына кеткен атланттар да, Тынық мұхиттың астында қалған миллиондаған мұғырлықтар да түркі халықтары деп дәлелдеп жаздыңыз. Бұл еңбек Мемлекеттік сыйлыққа ие болды. Бұл - ғажайып еңбек! «Алтын тамыр», «Көмбе» атты туындыларыңыз да кең тарады.

Қойшығара САЛҒАРА:

- Менің жазғандарым – ешкім айтпаған, ешбір тарихшы қозғамаған тың тақырып. Өйткені, ресми тарих түркі халықтарын VІ ғасырда, 545 жылдан пайда болған дейді. Олар сол жылы туған ба, әлде құрылыс па, белгілі бір уақытта пайда болатын? Олардың ата-бабасы кімдер? Жауап бермейді. «Алтын тамырда» мен түрікті ежелгі халықтың бірі деп көрсеттім. Ресми тарих көшпелілердің барлығын жабайылар десе, мен адамзат өркениетінің ошағына алғашқы от жаққан көшпелілер деймін. Бүкіл адамзат түріктен шыққан. Мұның бәрінің дәлелі бар. Ол - ұзақ әңгіме...

Менде тарихшы болу деген ой болған жоқ. Мамандығым – журналист. Өмірімнің ең қайратты кезі 27 жылым журналистикаға арналды. Бірақ журналист болып жүргенде «біз кімбіз, қайдан шықтық?» деген тегімді білгім келді. Сосын академиялық шығармаларды, тарихшыларды оқысам, біле қоярмын деп ойладым. Бірақ оның біреуі де көкейдегі сұраққа жауап бере алмады. Сосын өзімше ізденуге кеттім. Сөйтіп жаңа сен айтып отырған 4 кітапты жаздым. Сосын Құдай бізге Тәуелсіздікті берді. Жұрт жаппай тарихқа кетті, ал мен көне тарихтың қойнауына кетіп, «түрік қайдан шықты, сосын адамзат қайдан шықты?» дегенге ойыстым. Біздің тарихымыз, жалпы адамзаттың тарихы жалған, жасанды саясаттың ығында тұр екен. Тарихты жаза бастағанда мынаған көзім жетті: тарихи кезең және тарихқа дейінгі кезең. Өркениетті және жабайылар. Жабайыларды мал есебінде санаған. Ал бері келгенде, отырықшылар және көшпенділер деп бөлінді. Өкініштісі, біздің ата-бабаларымызды жабайылардың қатарына енгізген. Енді зерттей қарасам, бүкіл өркениет біздің бабалардан шыққан екен. Менің қазіргі жазып жатқан тарауым «Тарихты жасаған тарих» деп аталады. Негізі, бәрін бүлдірген - Еуропа. Еуропа центризм деген бар ғой. Еуропалықтар кейін пайда болған. Оның бұрынғы тарихы жоқ. Олар археологиялық қазбалар мен жазба тарихқа сүйенеді...

Жаңағы айтылған кітап оқылмайды дегенге қарсымын. Кітап оқылады. Бірақ қазір бізде кітап насихаты жоқ. Кім не жазып жатыр, ешкім білмейді. Мысалы, өз басым бұған дейін бірде-бір тарихшы айтпаған дүниені айттым, жаздым. Оны насихаттап жатқан ешкім жоқ. Бірде-бір адам мынау Қойшығара бүлдіріп жатыр, дұрыс емес деген жоқ. Бұл сұмдық қой. Төрт кітабым 60-70 мың тиражбен шықты. Бүкіл қазақ оқыды. Қазір «Е, «Алтын тамырдың» авторы екенсіз ғой» дейді. Ал мен қазір тарихты басқа қырынан жазып жатырмын. Бүгінгі таңда әдебиет құлдырап кетті дей алмаймын. Таланттар, керемет жастар бар. Жаңағы айтқандай насихат кемшін. 2-ақ мың данамен тарайтын кітап кімге жетеді? Сұрасаң «кітапханаларға кетті» дейді? Қай кітапханаға? Оны білмейді. Халықтың деңгейі төмен бе, жоғары ма? Таным-талғам әр түрлі ғой. Біреу «мынау – халтура» десе, біреуге ол «керемет» дүние болуы мүмкін. Кейбірі жалт етпе қызықты оқиғаны ғана оқиды. ...Мен мысалы, жылына бір кітап шығарам, оны да достарым шығарып береді. Егер кітап көп шығып жатса, білім-таным көбейер еді, халық жаманы мен жақсысын екшер еді. Достарым шығарған кітапты айналам оқиды, шығарып берген азаматтар оқиды, сонымен болды. Ал расында әлемде, дамыған өркениетті елдерде бәрі басқаша.

Сая МОЛДАЙЫП:

- Аға, Сіздер кезінде ел арасына жиі шықтыңыздар, студенттермен жиі кездесіп, жазып жатқан шығармаларыңыз туралы айтып, кейін сол дүниелерді іздеп жүріп, сатып алатынбыз. Қазір сол үрдісті қалпына келтіруге болмас па? Әлемдік әдеби процесс жаңалыққа ұмтылып, жаңаша құрылып жатқанда біздің қаламгерлердің насихатталмауы, еңбектерінің танылмауы өте өкінішті ғой.

Төлен ӘБДІК:

- Сая, ел арасына неге шықпайсыздар дейсің. Бұрын Жазушылар одағында әдебиет бюросы деген болды. Оған қаржы бөлінетін, қазір ол жоқ. Жасыратыны жоқ, бүгінгі күні Жазушылар одағы қоғамдық ұйым деңгейіне түсіп кетті. Ол кезде жоспарлы түрде міндеттеп жіберетін іссапарға. Совхоз, аудандармен келісімшарт жасасып, қаламақы төлейтін. Көркем әдебиетті насихаттаудың бірі осы еді. Екінші мәселе, қазір жас балаларды әдеби кітап оқуға дайындап жатқан ешкім жоқ. Балалар әдебиеті деген ұмытылды. Кезінде бұл салаға арнайы қаржы бөлінетін, насихатталатын, жылма-жыл бәйге өткізілетін. Қазір дүкен, кітапханаларда орыстың ертегі, әңгіме кітаптары толып тұр. Әне, жұрт қалай істеп жатыр? Біз ше?

Қойшығара САЛҒАРА:

- Қазір мектеп оқулығына да халтура еніп кетті. Әдебиетке келе жатқан талантты оқушы оқулыққа таныс арқылы енген әлдебір Мырқымбайдың өлеңін оқиды да, поэзия осы екен деп ойлайды, соның деңгейінде ғана талпынады. Кинолар да солай. Небір таланттар, тарихымыз жайлы күлді-бадам дүниелер асығыс түсіріледі, оның басы-қасында қазақтың әдебиеті, өнері мен мәдениетінен жұрдай кездейсоқ біреулер жүреді. Ал ондай дүниелермен нағыз шеберлер, хас таланттар айналысуы тиіс қой. Шедевр деген сонда туады. Ол дүниелерді көріп өскен бала халтураңа жоламайды, жақсы мен жаманды айыра алатын болады.

Төлен ӘБДІК:

- Әлгінде сын бар ма, зерттеу мәселесі қалай деген орынды сұрақ болды. Бірер ауыз сөз қосайын. Бізде бұрын 12 томдық энциклопедия шыққан болатын. Тәуелсіздік алғаннан кейін қайта басылып шықты. Екеуін салыстырып қарадым. Ескі энциклопедияда, қайткенмен советтік қатаң сүзгі, сараланып, таза ғылыми зерттеу-сүзгіден өткен, жан-жақты түсінік берілген. Ол сондығымен құнды. Ал мына 10 томдығын пайдалану мүмкін емес. Кім көрінген айналысқан, сырты әлем-жәлем болса, өтімді болады деп ойлайды ғой. Сосын 100 томдық қазақ фольклорының «Бабалар сөзі» шықты. Арманымыз орындалғандай қуандық. Мемлекеттік сыйлыққа ұсынылды. Соның 22-ші томында «Қарға батыр» туралы жаңсақ анықтама берілген. Нұрхан ақынды көзіміз көрді, Қазақстанның Халық ақыны, Торғайда алғаш ауданаралық театр құрылып, оның тұңғыш басшысы болды. Жалынды жырлар шығарған талантты ақын. Осы «Қарға батыр» дастанын Нұрхан ақын былай жырлайды:

Қарт Мұрат шарт жүгініп бір тізесін,
Келтіріп кестесімен сөз жүйесін.
Бір топта тамсандырып айтып өтті
Қарғаның бір ғажайып әңгімесін.

Қойшығара САЛҒАРА:

- Қарт Мұрат дегені - біздің ауылдағы Бақыт деген жеңгеміздің әкесі. Ғалым Кенжеғали Сағадиев Мұраттың үйінде тәрбиеленген. Мұрат бір топта осы хикаятты айтқан да, соны Нұрхан ақын поэмаға айналдырған. Ал энциклопедияда Мұрат деген баяғы ғасырда өткен адам секілді қылып көрсеткен. Міне, осындай жағдайлар жан-жақты зерттеліп, дұрыс ақпаратпен шықса дейсің! Әрине, әдеби, тарихи маңызды істерге мән берілсе, жоқ пен барды, жақсы мен жаманды айыра алсақ, өнер мен білімді, ұлттық руханиятты саралай білетін саналы, өресі биік ұрпақтар қатары көп болсын дегеннен басқа не айтамыз?! Біздікі – ұлттық әдебиетке жаныашығандық, қамқорлық деп бағалау керек!

Түйін:

Қабырғалы қаламгерлермен арада болған сұхбат осы! Қойшығара аға айтқандай, әдебиет, тілдің тағдыры мемлекет рухының айғағы емес пе?! Олай болса, экономика мен саясатқа қалай мән берілсе, әдебиетке - тарихи-тағдырлы маңызы жоғары әдебиеттану ғылымына соншалықты мән берілуі тиіс. Қаламгерлердің сұхбаты осыған саяды.

Сұхбатты жүргізгенСая МОЛДАЙЫП.

saryarka-samaly.kz