Соңғы уақытта қоғамда салық мәселесі талқыға жиі түсіп жүр. Қосымша құн салығының мөлшерлемесін көбейту, блогерлердің салық бойынша миллиардтаған берешегі, аста-төк той ұйымдастыратын агенттіктер мен сол тойларда өнер көрсететін әншілерге салық салу сынды тақырыптар – ел аузында. Жақында жұрт сән-салтанат салығына қатысты жайтқа да назар аударды. Мемлекеттің қазынасына түсуі тиіс мұндай міндетті төлемді кім жасауы керек? Жалпы, салықтың мұндай түрі кімдерге салынады?
Естеріңізде болса, осыдан үш жыл бұрын Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елімізде аса қымбат дүниелерге салық салу мәселесін көтерген болатын. Бірақ бұл жаңашылдық әлеумет-
тік, қаржылық жағдайы бойынша орта топқа жататын азаматтарды айналып өтуі тиіс деп бірден кесіп айтты. Яғни, жаңа жүйе балқып-шалқып өмір сүретін, жеке ұшағы, яхтасы, ірі виллалары бар азаматтарға ғана қатысты болуы керек. Мұның астарында табысың неғұрлым көп болса, ел қазынасына соғұрлым көп салық төленуі керек деген мағына жатса керек.
Бірақ бастаманы іске асыруға жауапты орган өкілдері бірнеше жыл бойы мәселенің тоқетеріне келе алмады. Тарқатып айтқанда, нақты қандай дүние қымбат болып саналатынын, байлықтың қай түріне салық есептелуі керек екенін ұзақ уақыт шеше алмай келді. Бір байлам болған жоқ. Бұған қатысты сарапшылар да сан түрлі ой айтты.
Жалпы, салықтың мұндай түрі – айтарлықтай жаңашылдық емес. Осы іспетті жүйе әлемнің өзге елдерінде бұрыннан бар. Айталық, көршілес Ресей елінде 2017 жылы енгізілген сән-салтанат салығы көлік салығы коэффицентінің көтерілуімен астасып жатыр. Анығын айтқанда, көліктердің барлығы 4 санатқа бөлінген. Темір тұлпар неғұрлым қымбат әрі шыққан жылы жаңа болса, оның иесі салықты соғұрлым артық төлейді.
Еуропа елдері бай-бағландардың дүниесі арқылы қазынаны толтыруды әлдеқайда ерте бастап кетті. Мәселен, сән-салтанат салығы жоғары елдердің бірі – Франция. Бұл елде ол жылжымайтын мүлік жағдайына салық деп аталады. Соған сәйкес, байлық салығының бірнеше деңгейі де енгізілген. Айталық, егер мүліктің сомасы 1,3 млн еуродан асса, иесі салықты 0,50 пайыздық мөлшерлемемен төлейді. Егер үйдің бағасы 10 млн еуродан артық сомаға бағаланса, коэффицент 1,5 пайызға жетеді.
— Әлемдік деңгейдегі барлық басқару формасы бұрыннан бері салықты неұрлым көп алудың амалдарын ойластырып келеді. Қазақстан да түрлі тәсілдерді қарастыруда. Бұл ретте азаматтар арасында әлеуметтік жағдайдың теңсіздігі бары да байқалады. Халықтың басым бөлігі бір пәтердің өзін ала алмай, ары кетсе ипотекалық несиеге ресімдеп жүрген тұста кейбірінде бірнеше пәтер түгілі зәулім виллалары бар. Сондықтан сән-салтанат салығы керек деп ойлаймын. Бірақ одан қазына айтарлықтай молайып кетеді деп дөп басып айту қиын. Себебі көп жағдайда пәтерлер, басқа да қымбат дүниелер басқа адамдардың, туған-туыстың атына жазылып жатады, — дейді салық саласындағы сарапшы Мұхтар Бекжігітов.
Сарапшылардың енді бір бөлігі салықтың мұндай түрін енгізу қисынсыз деп санайды. Себебі жылжымайтын және жылжитын мүлік үшін азамат онсыз да міндетті төлем аударады. Бұл – бір. Екіншіден, тұрғындар қымбат дүниелерін жоғары жалақыға сатып алады, әдетте. Ал жалақыдан бірден жеке табыс салығы ұсталады. Демек, салық бірін-бірі қайталауы мүмкін деп пайымдайтын сала өкілдері де бар.
Бұған қатысты «тартыстың» нүктесін таяуда Ұлттық экономика министрлігі қойып берді. Ведомство басшысы Серік Жұманғарин жаңашылдық турасынан алғанда сән-салтанат салығы деп аталмайтынын бірден атап өтті. Оның орнына тауарлардың жекелеген түріне салықты арттыру туралы шешім қабылданғанын айтты.
— Мұндай салықты енгізу үшін алдымен сән-салтанаттың не екенін нақты біліп алуымыз керек. Қазір салық салынатын нәрсені алар болсақ, онда бұл да — сән-салтанат. Сондықтан жекелеген жағдайларда салықтық мөлшерлемені көбейту ұйғарылды. Сонымен қатар, мүлік салығын есептеу тәртібі де өзгереді. Егер қазір салық әрбір объект бойынша бөлек есептелсе, онда кодекстің жаңа жобасында жылжымайтын мүліктің жиынтық құны ескерілетін болады, — деді министр.
Нақтысын айтқанда, келесі жылдан бастап кейбір өнім түрлері мен мүлікке салық салудың тәртібі өзгеруі мүмкін. Айталық, бүгінде бірнеше пәтері бар адам үйдің әрқайсысына жеке салық төлейді. Келесі жылдан бастап үш және одан көп баспанасы бар тұрғындар бұлай әр пәтер үшін жеке-жеке төлем аудармайды. Атына жазылған баспаналардың жалпы бағасы ескеріледі. Мәселен, қазір 25 млн теңгелік пәтер үшін салық мөлшерлемесі – 0,1 пайыз. Егер азаматтардың осындай сомадағы бес пәтері болса, оның жалпы сомасы 125 млн теңгені құрайды. Сәйкесінше, салық мөлшерлемесі 10 пайызға көбейіп, 1 пайызды құрайды. Бұл – иесі 125 млн теңгенің
1 пайызын салық ретінде төлеуге міндетті болмақ деген сөз. Егер баспаналардың барлығының бағасын қосқандағы сома 450 млн теңгеден асса, иесі 3 млн теңге көлемінде базалық мөлшерлеме бойынша есептелетін салықты төлеуге тиіс болады. Оған қоса, үйлердің бағасы 450 млн теңгеден неше млн теңге асса, сол соманың 2 пайызын қосымша салық ретінде аударады.
Мұндай жүйе көліктерге де қолданылмақ. Егер темір тұлпардың бағасы 75 млн теңгеден асса, ол үшін төленетін міндетті салықтан бөлек қосымша тарифпен тағы да ақы төлейді. Сомасы 5 млн теңгеден асатын қымбат алкоголь және темекі өнімдеріне сол соманың 10 пайызы салық ретінде салынады. Мәселен, қазір елдің шекарасынан кеден арқылы 5 млн теңге тұратын бір бөтелке алкоголь өнімі енгізілсе, оған небары 470 теңге салық салынады. Ал жаңашылдыққа сәйкес, сол 470 теңгенің үстіне 5 млн теңгенің 10 пайызы да салық ретінде салынады. Сонда 500 мың 470 теңге төлеуге тиіс болады.
Бірақ мұның барлығы – әзірше тек министрліктің есебі. Осы ұсыныстар жаңа Салық Кодексінде қамтылған. Ендігі ретте Мәжіліс, кейін Сенат депутаттарының қарауына ұсынылады. Парламент өкілдері мұндай жоғары тарифпен есептелетін салыққа қандай көзқараспен қарайтыны, қолдар-қолдамасы әзірше белгісіз. Қолдаған күннің өзінде жаңашылдық тек бай-бағландарға қатысты болады. Барлық елге тигізер пайдасы – салықтың аз да болсын көбеюі ғана. Кейін қазынаның қаржысы молайса, жол мен инфрақұрылымдық желілерді жөндеп, әлеуметтік мекемелердің салынуына тағы бір мүмкіндік болып қалар.
Құндыз ҚАБЫЛДЕНОВА.