Кез келген қаламгердің есімін халқымен әрдайым қауыштырып отыратын екі мұрагер бар. Оның бірі — кітаптары болса, екіншісі — ұрпақтары. Ал Рамазан Тоқтаровтың соңында қалған мұраларын жинап-теріп, кәдеге жаратып отырған адам кім десеңіздер, ол — қызы Бақыт. Осы қосымшаны дайындау барысында сол қызының байланыс нөмірін тауып, хабарласқан кезде төркінінен біреу келгендей қуанып қалды. Сонымен бұйымтайымды айтып, әңгімеге тарттым, ол әкесінің жастық шағы, кейінгі өмірі, шығармашылық жолы жайлы біраз сыр шертті.
— Бақыт Рамазанқызы, әдебиет-сүйер қауым әкеңіз Рамазан Тоқтаровтың шығармашылық еңбегін жақсы біледі. Бірақ, жеке өмірі жайлы деректер жоқтың қасы. Ол кісінің жастық шағы қалай өтті, қандай ортамен араласты? Осы туралы айтсаңыз…
— Әкем Рамазан мен інісі Қайыргелді екеуі кішкентай кездерінен аналары Жәмиланың қолында өсіпті. Атамыз Айып ұлдарының ержеткенін көрмей кеткен екен. Ерте дүние салыпты. Өмірге жеті бала әкелген отбасынан тек екеуі ғана қалады. Ол заман бір қиын заман болғанын әкем жиі еске алып отыратын. Әкем кішкентайынан қара Ертістің жағасында өсті. Қарт өзеннің тұңғиығынан шабыт, тұнығынан нәр алып, өзі де сондай мәрт, маңғаз болып өсті. Бірақ ол кісінің өзге балалардан бір өзгешелігі болыпты. Ол кітап көрсе көзі жанып кетеді екен. Ерте хат танып, қолына тиген кітаптің бәрін оқи жөнелетін дейді әжем.
— Әкеңіздің жазушы болып қалыптасуына қандай күш, қандай құдірет әсер берді деп ойлайсыз?
— Ол — ұлы Ертістің таңғы нұрына шомылып, кешкі қызыл арайынан қуат алған жан. Ең үлкен күш осы деп санаймын. Негізі, қаламгерлік құдірет — Алладан берілген қасиет деп білеміз. Екінші, менің әжем – оның шешесі Жәмила Күлниязқызының берген тәрбиесі де айрықша ықпал етті деп ойлаймыз. Ол өте ісмер, еңбекқор адам болды. Шешендігі де бар. Әдетте мақалдатып, әдемі сөйлейтін еді. Кәдімгі қазақ ауылының бір қаһарман анасы болды, екі ұлының бала кездерінен жетім қалғанын сездірмеуге тырысты.
— Рамазан Тоқтаров қандай әке болды? Ұрпақтарына қандай тәрбие берді? Неше баласы бар? Бүгінде олар қайда тұрып жатыр?
— Рамазан Тоқтаров өте тамаша әке болды, балажан адам еді. Кішкентай кезімізде неше түрлі ойын ойлап шығарған. Әсіресе жаңа жылды, туған күндерімізді ерекше қылып өткізуші еді. Анамның есімі – Гүлмайра, өткен жылы ғана ұзақ сырқаттан қайтыс болды. Негізі әкем екеуіміз Мәскеуде бірге оқыдық. Ол да — қызық тарих. Мені оқуға жалғыз жібергісі келмей бірге барып, өзі де түсіп алды. Кейін менің студент кезімде әкемнің шешеме жазған бір хатын таптым. Хатта: «Күлмаш, Мәскеу тым суық, Алматы емес, Бақыт жұқа пальтосымен тоңып жүр. Оны өзі тіс жарып айтпайды. Осы мәселені ойластырып көр…» деп жазыпты. Бұдан әкемнің өте балажан әрі мейірімді болғанын аңғарамын. Біздің дұрыс адам болып өсуіміз үшін барын салды. Әкем мен анамның шаңырағында үш бала өмірге келдік. Әпкем Гүлнәр Павлодарда туған, ағам Асқар екеуіміз – Алматыда дүниеге келдік. Гүлнәр отбасымен Алматыда тұрады, Асқардың отбасы 24 жылдан бері Американың Нью-Йорк қаласында. Екі ұлы, төрт немересі бар. Ұлдарының бірі Америкада, бірі Бразилияда тұрып жатыр. Өкінішке орай, өзі осыдан 2 жыл бұрын дүниеден өтіп кетті. Ең кішісі мен — Алматыда тұрамын. Бір қызым бар. Құдайға шүкір немерелерінің барлығы аман-сау өсіп жатыр. Тоқтаровтар әулетінің жалғасы ғой…
— Әкеңіздің туған күні ретінде екі дата көрсетіліп жүреді. Бұған не себеп, қандай қателіктер болды?
— Кезінде орыс тілінде «Писатели Казахстана» деп деген бір жинақ шыққан болатын. Сол жерде әкемнің туған күні 13 қаңтар деп жазылып кетіпті. Әкем оған аса мән берген жоқ. Содан бері қате айтылып жүр. Негізі әкемнің туған күні – 22 желтоқсан. Мүмкін әкем ораза айында туды, соған байланысты Рамазан деп қойса керек. Өйткені ол кісі 5 уақыт намаз оқиды, мұсылман мейрамдарын біледі. Ал туған күнін ешқашан тойлаған емес.
— Әкеңіздің шығармашылығын дәріптеу, кітаптарын қайта шығару бағытында ұрпақтары қандай жұмыстар жүргізіп жатыр?
— Астанадағы «Фолиант» баспасынан 2000 жылы «Абайдың жұмбағы» роман-хамсасы қайта басылып шыққан еді. Алматыдағы «Мұрагер» баспа үйі «Бықыт» романын қайта шығаруды жоспарға қойды. Сондай-ақ, «Бітеу жара» кітабын орыс тіліне өзім аудардым, бұйырса алдағы уақытта орысша және жане қазақша нұсқасын шығарамын деп мақсат қойып отырмын. Ал есімін туған жерінде ұлықтау бойынша, журналист Фархат Әміренің ұсыныс-бастамасымен бірқатар жұмыс атқарды. Дегенмен, жерлестері бір көше бере алмады. Жалпы 15 жылдың ішінде Павлодар облысы әкімдігінің есімін тоқылдатып, 15 — 20 хат жазыппыз. Бірақ, мәселе қозғалған жоқ. Екі жыл бұрын бір қуанышты хабар болған, яғни, көше беретін болды деді. Ал одан қайта тынышталып қалды. Екі жыл бұрын ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Павлодарға барған сапарында әкем оқыған Абай атындағы гимназияға барды. Сонда кәдімгі жоғары бағалайтынын айтып, өзінің жылы пікірін білдірген болатын. Бірақ одан кейін де ештеңе өнбеді.
— Рамазан Тоқтаров күнделікті тұрақты жазған жазушылардың қатарында. Қазір қолда-рыңызда қолжазбалары бар ма?
— Иә өмір бойы күнделік жазды. Бірнеше дәптер болатын күнделігі «Жұлдыз» журналында жарияланыпты. Қалғаны үйде, қолымда.
— Биыл қаламгердің туғанына 90 жыл толды. Осы мерейлі датаға орай қандай жоспарыңыз бар?
— Ол жағын әлі ойластырып жүрміз. Алла бұйыртса, Қазақ ұлттық кітапханасында шаралар өткізсек деген ойымыз бар. Одан бөлек, асын беретін боламыз. Барлығына уақыт төреші. Жерлестеріңізді естеріңізге алып, мерейтойына мән беріп жатқан сіздерге рахмет!
— Әңгімеңізге рахмет!
Сұхбаттасқан – Т.МАРХАБА.